Facheca, officieel Fageca in het Valenciaans, ligt in de Vall de Seta in de comarca El Comtat, in het bergachtige noorden van de provincie Alicante. De geschiedenis van Facheca begint veel eerder dan het huidige dorp doet vermoeden. Op het grondgebied zijn sporen gevonden van mensen uit het einde van het paleolithicum, gevolgd door landbouwers uit het neolithicum, Iberische bewoning en Romeinse aanwezigheid. Veel later ontstond hier een islamitische nederzetting die na de christelijke verovering onder feodale heren kwam te staan. De gedwongen uitwijzing van de Moriscos in 1609, de herbevolking vanaf het begin van de zeventiende eeuw en de sterke ontvolking in de twintigste eeuw behoren tot de gebeurtenissen die Facheca uiteindelijk hebben gevormd tot de kleine gemeente van vandaag.
De ligging tussen de Serra de la Serrella in het zuiden en de Serra d'Alfaro in het noorden loopt als een rode draad door de historie van Facheca. Deze bergen boden bescherming, maar maakten het leven tegelijkertijd zwaar. Water, landbouwgrond en bereikbaarheid bepaalden eeuwenlang waar mensen konden verblijven en hoe zij konden overleven. Terrassen, bergpaden, bronnen en later zelfs de handel in opgeslagen sneeuw laten zien hoe sterk bewoners zich aan dit landschap hebben aangepast. Wie de geschiedenis van Facheca wil begrijpen, moet daarom niet alleen naar het dorp kijken, maar ook naar de bergen en valleien eromheen.
Ook over de oorsprong van de plaatsnaam bestaan verschillende verklaringen. Een veelgenoemde etymologische uitleg verbindt Facheca of Fageca met het Latijnse fagus, dat beuk betekent, mogelijk via een Mozarabische taalvorm. Mozarabisch is de verzamelnaam voor Romaanse taalvormen die onder islamitisch bestuur op het Iberisch Schiereiland werden gesproken. In toeristische informatie van de gemeente wordt eveneens een verband gelegd tussen de plaatsnaam en de beuk, maar daarbij wordt een Arabische herkomst genoemd. Omdat de precieze taalkundige ontwikkeling niet volledig eenduidig is, is vooral de oude relatie tussen de naam Facheca en de beuk goed herkenbaar in de overlevering, terwijl de exacte etymologische route voorzichtig moet worden geïnterpreteerd.
De vroegste bewoning
De bewoningsgeschiedenis van het gebied rond Facheca gaat duizenden jaren verder terug dan de eerste geschreven documenten over het dorp. In de bredere streek El Comtat zijn sporen van neanderthalers gevonden die minstens ongeveer 100.000 jaar oud zijn, bijvoorbeeld bij archeologische vindplaatsen rond Alcoy en Muro de Alcoy. Voor het huidige grondgebied van Facheca zelf bestaat voor zo'n vroege aanwezigheid geen overtuigend archeologisch bewijs. Het is mogelijk dat jagende groepen door deze bergen trokken, maar het zou onjuist zijn om dat zonder vondsten als vaststaande bewoning van Facheca te presenteren.
De eerste duidelijkere archeologische aanwijzingen op het huidige grondgebied komen uit de Cova de Bernat. Daar zijn stenen werktuigen gevonden die worden toegeschreven aan het einde van het paleolithicum, ongeveer 8.000 tot 10.000 jaar geleden. Het gaat onder meer om schrabbers, kleine stenen klingetjes en punten die jagers konden gebruiken voor het snijden van vlees, het bewerken van huiden en het verwerken van hout. Deze mensen leefden nog niet zoals de latere inwoners van Facheca op één vaste plek, maar trokken in kleine groepen door het landschap en volgden onder andere kuddes wilde geiten en herten.
Enkele duizenden jaren later veranderde de manier waarop mensen in deze omgeving leefden ingrijpend. Met de komst en verspreiding van landbouw en veeteelt gingen gemeenschappen zich langduriger op dezelfde plaatsen vestigen. In Facheca zijn voorbeelden bekend van zogenaamde schematische rotskunst. Dit zijn eenvoudige geschilderde motieven van bijvoorbeeld punten, lijnen, sterrenachtige vormen en soms sterk vereenvoudigde afbeeldingen van mensen of dieren. De datering van deze kunst is ruim: dergelijke voorstellingen ontstonden in deze streek vermoedelijk vanaf ongeveer zesduizend jaar geleden en bleven tot in het derde millennium voor onze jaartelling voorkomen.
Ook uit de periode waarin metaal steeds belangrijker werd zijn sporen bekend. In de omgeving van de begraafplaats zijn in rotsen graveringen aangetroffen die bestaan uit cirkels en lijnen. De exacte betekenis daarvan is onbekend. Mogelijk hadden ze een symbolische functie of markeerden ze gebied, maar daarover bestaat geen zekerheid. Juist zulke vondsten laten zien hoeveel van de vroegste geschiedenis van Facheca nog niet volledig kan worden gereconstrueerd.
Uit de Iberische periode, vanaf grofweg de zesde eeuw voor onze jaartelling, zijn bij Brovalets keramische resten gevonden. De Iberiërs waren de bewoners van grote delen van de oostelijke en zuidoostelijke kuststreken van het Iberisch Schiereiland voordat het gebied volledig onder Romeins gezag kwam. Zij kenden ijzerbewerking, gebruikten de draaischijf bij het maken van aardewerk en beschikten over schrift. De vondsten bij Brovalets wijzen waarschijnlijk op een kleine agrarische nederzetting of groep woningen. Grote monumentale resten zijn er niet aangetroffen, zodat voorzichtigheid nodig blijft bij het reconstrueren van de precieze omvang van deze bewoning.
Romeinen en vroege middeleeuwen
Vanaf het einde van de derde eeuw voor onze jaartelling breidde Rome zijn macht over het Iberisch Schiereiland uit. Ook het gebied van het huidige Facheca werd onderdeel van de Romeinse wereld. Het lijkt echter geen belangrijk stedelijk of economisch centrum te zijn geweest. De bergachtige ligging maakte de streek eerder tot een dunbevolkt landelijk gebied en doorgangszone dan tot een plaats waar een grote Romeinse nederzetting ontstond.
Toch zijn er sporen van Romeinse aanwezigheid. In de omgeving van Cap del Pla is Romeins aardewerk gevonden dat mogelijk verband hield met een kleine landelijke nederzetting. Ook is een Romeinse republikeinse munt uit de tweede eeuw voor onze jaartelling aangetroffen. Zulke vondsten zijn bescheiden, maar belangrijk voor de geschiedenis van Facheca omdat ze aantonen dat het gebied deel uitmaakte van de economische en menselijke bewegingen binnen het Romeinse rijk.
Over de eeuwen na het uiteenvallen van het West-Romeinse Rijk is aanzienlijk minder bekend. Het christendom verspreidde zich in de laat-Romeinse periode door het gebied en vervolgens kwam een groot deel van de regio onder Visigotisch gezag. Een deel van de zuidoostelijke kust van het Iberisch Schiereiland werd enige tijd door het Byzantijnse Rijk gecontroleerd. Facheca lag daardoor in een bredere grensregio, maar concrete archeologische of schriftelijke gegevens over het dorp uit deze periode zijn schaars. Het is een van de historische perioden waarin het ontbreken van bronnen belangrijker is dan het invullen van het verhaal met aannames.
Onder islamitisch bestuur
Vanaf de achtste eeuw kwam het grootste deel van het Iberisch Schiereiland onder islamitisch bestuur. Voor het bergachtige binnenland van Alicante was dit een bijzonder belangrijke periode. Veel van de nederzettingsstructuren, landbouwpatronen en plaatsnamen die later in middeleeuwse documenten verschijnen, kregen in deze eeuwen vorm. Ook de geschiedenis van Facheca is sterk verbonden met deze islamitische periode.
Archeologische vondsten bij Brovalets wijzen erop dat er in de omgeving mensen van vermoedelijk Berberse afkomst verbleven. Berbers, tegenwoordig meestal Amazigh genoemd, kwamen vanuit Noord-Afrika naar het Iberisch Schiereiland en speelden een belangrijke rol bij de islamitische verovering en bewoning. Het huidige dorp Facheca ontwikkelde zich waarschijnlijk uit een kleine islamitische alquería. Met een alquería werd een kleine landelijke nederzetting bedoeld, vaak bestaande uit een groep huizen met daaromheen akkers, boomgaarden en irrigatievoorzieningen.
Een exacte stichtingdatum van Facheca is niet bekend. De eerste bekende schriftelijke vermelding van een plaats met de naam Fageca verschijnt pas in een document uit de veertiende eeuw, samen met andere nederzettingen in de Vall de Seta. De nederzetting zelf kan echter ouder zijn en waarschijnlijk bestond zij al rond de tijd dat de christelijke legers het gebied in de dertiende eeuw bereikten. Op het huidige gemeentelijke grondgebied lag daarnaast Salema, waar archeologische aanwijzingen bestaan voor een gebouw uit de islamitische periode, hoewel oude schriftelijke vermeldingen daarvan vooralsnog ontbreken.
Net als veel andere dorpen in El Comtat kreeg Facheca in de islamitische periode een agrarisch karakter dat nog eeuwen herkenbaar zou blijven. De bewoners maakten gebruik van terrassen, paden en waterstructuren om het ruige landschap bruikbaar te maken. Op hellingen waar landbouw moeilijk was, werden stenen muurtjes gebouwd om grond vast te houden. Akkerbouw, boomteelt en veehouderij vormden de basis van het bestaan. Geiten en schapen konden bovendien gebruikmaken van delen van het berglandschap die nauwelijks geschikt waren voor akkerbouw.
Het dorp stond daarbij niet op zichzelf. Facheca maakte deel uit van een netwerk van nederzettingen in de Vall de Seta en de omliggende bergen, met verbindingen naar plaatsen als Famorca, Quatretondeta, Tollos, Benimassot en Castell de Castells. Paden door de valleien en over bergpassen waren van groot belang voor mensen, vee en goederen. Voor wie vandaag geïnteresseerd is in de geschiedenis van Facheca zijn oude patronen daarvan nog zichtbaar in droge stenen muurtjes, landbouwterrassen en eeuwenoude routes door het landschap. Meer over de invloed van dit berglandschap is te lezen op de pagina over de natuur rond Facheca.
Verovering en middeleeuwse kastelen
Rond het midden van de dertiende eeuw veranderde de machtsverhouding ingrijpend. Tussen ongeveer 1240 en 1247 veroverden de troepen van de Kroon van Aragón onder koning Jaume I steeds meer gebied ten zuiden van de rivier de Júcar. Deze christelijke expansie wordt traditioneel vaak tot de Reconquista gerekend, de eeuwenlange uitbreiding van christelijke koninkrijken ten koste van islamitisch bestuur op het Iberisch Schiereiland. In de berggebieden van Alicante betekende de formele verovering echter niet dat het verzet onmiddellijk voorbij was.
De islamitische leider Al-Azraq organiseerde vanuit de berggebieden in het noorden van Alicante langdurig weerstand tegen de nieuwe machthebbers. Ook de valleien rond Facheca maakten deel uit van deze onrustige grenswereld. Nadat het christelijke gezag uiteindelijk was gevestigd, bleven veel moslims in het gebied wonen. Zij werden mudéjares genoemd: moslims die onder christelijk bestuur leefden en aanvankelijk hun godsdienst en een deel van hun eigen instellingen konden behouden.
Deze overgang verliep niet van de ene dag op de andere. In kleine bergdorpen bleven landbouwmethoden, familiestructuren en lokale gebruiken lange tijd bestaan. De nieuwe christelijke machthebbers hadden de bestaande bevolking bovendien nodig om de grond te blijven bewerken en inkomsten uit het gebied te krijgen. Tegelijk werd Facheca onderdeel van een feodaal systeem waarin grond en bestuurlijke rechten in handen kwamen van adellijke heren. Een señorío, of heerlijkheid, was een gebied waarin een heer verschillende bestuurlijke, economische en juridische rechten kon uitoefenen.
Een opvallend onderdeel van de middeleeuwse geschiedenis van Facheca zijn de versterkingen in de bergen. Op het gemeentelijke grondgebied zijn resten bekend van verdedigingswerken bij Pla de la Casa en Font del Cuquero. Deze structuren worden in verband gebracht met de islamitische periode en lijken vooral tussen de elfde en dertiende eeuw te zijn gebruikt. Ze dienden voor bewaking, verdediging en als toevluchtspunt in een landschap waarin bergtoppen uitstekend uitzicht boden over routes en valleien.
Het Castell de Xeroles speelde waarschijnlijk een bestuurlijke en militaire rol voor een gebied waartoe de huidige gemeenten Tollos, Facheca en Famorca behoorden. De hoge versterking bij Pla de la Casa wordt doorgaans met Xeroles in verband gebracht, al is de exacte identificatie in historische bronnen niet volledig zonder discussie. De gemeentelijke geschiedschrijving wijst er daarom terecht op dat voorzichtigheid nodig is. Zeker is wel dat zich op deze opvallend hoge locatie resten van een middeleeuwse versterking bevinden en dat deze plaats tot de meest bijzondere historische elementen van Facheca behoort.
De feodale geschiedenis van Facheca is op verschillende momenten beter gedocumenteerd. In 1270 wordt Roger de Llúria genoemd als heer van de Vall de Seta. In de zestiende eeuw maakte Facheca deel uit van de bezittingen die verbonden waren met het markiezaat Guadalest. In 1563 was Sancho Folch de Cardona, admiraal van Aragón en eerste markies van Guadalest, heer van Facheca. Later kwamen de rechten via andere adellijke families terecht bij de markiezen van Ariza. Nog aan het begin van de negentiende eeuw werd Facheca genoemd als heerlijk bezit van de markies van Ariza.
Moriscos en de uitwijzing
In de zestiende eeuw veranderde de positie van de islamitische bevolking opnieuw. Na gedwongen bekeringen tot het christendom werden voormalige moslims en hun nakomelingen aangeduid als Moriscos. Zij waren formeel christenen, maar veel gemeenschappen behielden in meer of mindere mate eigen culturele gebruiken, familiebanden en tradities. In de bergdorpen van het huidige Alicante bleef de bevolking op veel plaatsen overwegend van Morisco-afkomst.
Facheca was een van deze Morisco-nederzettingen. Historische bronnen geven verschillende aantallen voor het aantal huizen of gezinnen in Facheca rond het begin van de zeventiende eeuw. Dat verschil heeft onder meer te maken met het gebruik van uiteenlopende tellingen en het begrip fuego, letterlijk een haard, dat in historische bevolkingsregistraties doorgaans voor een huishouden werd gebruikt. Sommige overzichten noemen enkele tientallen gezinnen, terwijl een gerechtelijk document uit 1611 terugkijkt op 51 huizen in Facheca vóór de ontvolking. Omdat de historische tellingen niet volledig overeenkomen, is het verstandiger om niet één exact inwonertal als onbetwist vaststaand cijfer te presenteren.
Een van de meest ingrijpende gebeurtenissen in de geschiedenis van Facheca vond plaats in 1609. Koning Filips III gaf opdracht tot de uitwijzing van de Moriscos uit Spanje. Het koninkrijk Valencia werd bijzonder zwaar getroffen, omdat in veel landelijke gebieden een groot deel van de bevolking Morisco was. Voor dorpen in de Vall de Seta betekende het besluit dat vrijwel complete gemeenschappen hun huizen en landbouwgrond moesten achterlaten.
In september 1609 kregen ook de Moriscos van Facheca en omliggende nederzettingen opdracht te vertrekken. Zij moesten richting de kust trekken om daar te worden ingescheept. Voor deze streek was Dénia een belangrijk vertrekpunt. Veel Moriscos legden zich niet zonder verzet bij hun lot neer. In het bergachtige binnenland kwamen opstanden op gang en een belangrijk centrum van verzet ontstond in de Vall de Laguar, waar duizenden mensen zich in het ontoegankelijke terrein verzamelden. Uiteindelijk werd het verzet gebroken en werden de Moriscos via de kust naar onder andere Noord-Afrika afgevoerd.
Voor Facheca was de uitwijzing economisch en demografisch rampzalig. Het dorp en grote delen van het omliggende land kwamen vrijwel leeg te staan. Akkerbouw viel stil en oogsten gingen verloren. De landheren verloren daarmee niet alleen bewoners maar ook de pachters en boeren van wie hun inkomsten afhankelijk waren. De geschiedenis van Facheca kreeg daardoor in 1609 een scherpe breuk: de gemeenschap die het dorp eeuwenlang had bewoond, verdween in korte tijd.
Nieuwe bewoners vanaf 1611
Na de uitwijzing begon een moeizame herbevolking. De eigenaren van de heerlijkheden moesten nieuwe bewoners aantrekken om verlaten huizen opnieuw te bewonen en akkers weer productief te maken. Nieuwe kolonisten kregen huizen en landbouwgrond toegewezen, maar namen tegelijkertijd verplichtingen tegenover de landheer op zich. Zulke afspraken werden in veel Valenciaanse dorpen vastgelegd in een carta puebla, een bevolkings- of vestigingsakte waarin rechten en plichten van nieuwe bewoners werden geregeld.
Voor Facheca zijn vanaf het begin van 1611 opnieuw bewoners in kerkelijke registers terug te vinden. Hun herkomst was gevarieerd. Er kwamen mensen uit onder meer Alcoy, Xàtiva en Mallorca. Historische registers bevatten in deze eerste jaren familienamen als Piera, Nadal, Pujol, Palacio en Alemany. Zulke details maken de herbevolking veel tastbaarder: achter het abstracte woord herbevolking gingen echte gezinnen schuil die naar een grotendeels verlaten bergdorp kwamen en daar opnieuw een bestaan moesten opbouwen.
De invloed van Mallorca werd uiteindelijk bijzonder belangrijk. Onderzoek naar de herbevolking van zuidelijke delen van het voormalige koninkrijk Valencia laat zien dat de Vall de Seta een duidelijk voorbeeld van zogenaamde mallorquinisering werd. In Facheca was de bevolking in 1611 nog van gemengde herkomst, maar in latere zeventiende-eeuwse registers komen steeds meer familienamen van Mallorcaanse oorsprong voor. Rond 1660 bestond de geregistreerde groep gezinshoofden zelfs volledig uit namen die in dit onderzoek als van Mallorcaanse herkomst worden herkend, waaronder Gilabert, Mulet, Nadal, Sancho, Seguí en Vidal.
De nieuwe inwoners namen een landschap over dat eeuwenlang door eerdere generaties was gevormd. Terrassen, waterpunten, paden en landbouwgrond bleven in gebruik. Daardoor betekende de uitwijzing van 1609 wel een enorme bevolkingsbreuk, maar geen volledige breuk met alle oudere landbouwstructuren. Juist in het landschap van Facheca zijn continuïteit en verandering daardoor naast elkaar zichtbaar.
De zeventiende en achttiende eeuw waren vervolgens een tijd van herstel en voorzichtig voortbestaan. Olijfbomen, graan, amandelbomen, boomgaarden en kleine wijngaarden vormden belangrijke onderdelen van de landbouw. Veeteelt bleef eveneens van betekenis. Facheca had nauwe banden met andere kleine gemeenschappen in El Comtat, zoals Famorca, Quatretondeta en Benimassot. Bewoners ontmoetten elkaar via familierelaties, kerkelijke gebeurtenissen, handel en lokale feesten.
Kerk, landbouw en sneeuwhandel
De kerk speelde een centrale rol in de geschiedenis van Facheca. De parochie van Facheca werd in 1574 ingesteld, dus nog vóór de uitwijzing van de Moriscos. Famorca werd kerkelijk aan Facheca verbonden en ook Benimassot was gedurende lange tijd afhankelijk van deze parochiale structuur. De huidige kerk in het dorpscentrum is gewijd aan de Heilige Geest, in het Valenciaans l'Esperit Sant en in het Spaans Espíritu Santo.
In een klein bergdorp was de kerk veel meer dan alleen een plaats voor de mis. Dopen, huwelijken en begrafenissen werden er geregistreerd en vormden daardoor ook een belangrijk deel van de administratieve geschiedenis van families. Processies en jaarlijkse vieringen bepaalden het ritme van de gemeenschap. De patroonfeesten van Facheca zijn verbonden met de Mare de Déu dels Dolors, de Onze-Lieve-Vrouw van Smarten, en de Heilige Geest. Zulke feesten werden niet alleen religieuze gebeurtenissen, maar ook momenten waarop families en voormalige inwoners elkaar opnieuw ontmoetten. Dat sociale karakter is tot in de moderne tijd behouden gebleven.
Naast landbouw ontwikkelde zich in de bergen een activiteit die tegenwoordig gemakkelijk wordt vergeten: de handel in sneeuw en ijs. Hoog in de Serrella ligt bij Pla de la Casa een historische sneeuwput die in de achttiende eeuw werd gebouwd. De put is ongeveer dertien meter diep en vormt een opvallend voorbeeld van traditionele bouw met droge steen. In de omgeving zijn ook resten te vinden van het huis van de nevater, de sneeuwarbeider of sneeuwbeheerder, een aanvullende put en muurtjes die hielpen om opgewaaide sneeuw te verzamelen.
In de winter werd sneeuw verzameld, in de put gestort en stevig aangestampt zodat een compacte massa ijs ontstond. In de warmere maanden werd het ijs in blokken uit de put gehaald. Muilezels en andere lastdieren brachten de kostbare lading 's nachts of vroeg in de ochtend naar steden en dorpen, zodat onderweg zo weinig mogelijk smolt. Sneeuw werd gebruikt voor het koelen van eten en drinken, maar ook voor medische toepassingen en later voor de productie van koude dranken en consumptie-ijs.
Deze sneeuwhandel was in de vroegmoderne tijd en de negentiende eeuw in de provincie Alicante een serieuze economische activiteit. Vanuit tientallen sneeuwputten in de bergen werd ijs naar bevolkingscentra vervoerd. Alicante groeide zelfs uit tot een belangrijk distributiepunt van sneeuw die vanuit het bergachtige binnenland naar de kust werd gebracht. Het bestaan van de sneeuwput bij Pla de la Casa laat daardoor zien dat historisch Facheca ondanks zijn geïsoleerde ligging deel uitmaakte van een veel groter economisch netwerk. In de twintigste eeuw verloor deze handel geleidelijk haar betekenis door kunstmatige koeling en uiteindelijk de verspreiding van koelkasten.
De historische resten bij Pla de la Casa, de oude versterking en andere plekken rond Facheca worden uitgebreider vanuit het perspectief van een bezoek behandeld op de pagina bezienswaardigheden in Facheca.
Facheca in de negentiende eeuw
De negentiende eeuw bracht politieke en economische veranderingen in heel Spanje, maar Facheca bleef in hoofdzaak een agrarische berggemeenschap. Het feodale stelsel waarin adellijke heren eeuwenlang allerlei rechten bezaten verloor in de negentiende eeuw zijn juridische betekenis. Daarmee kwam een einde aan een bestuurlijke werkelijkheid die Facheca vanaf de middeleeuwen sterk had bepaald. Het dorp ontwikkelde zich steeds duidelijker als moderne gemeente binnen de provincie Alicante.
Een beschrijving uit het midden van de negentiende eeuw vermeldt in Facheca ongeveer vijftig huizen en noemt naast de woningen onder andere de kerk, het gemeentehuis en een gevangenis. Zulke beschrijvingen laten zien hoe klein de plaats ook toen was. De economie draaide vooral op landbouw en veeteelt en de verbindingen met de buitenwereld bleven beperkt. Handel en verplaatsingen verliepen lange tijd over wegen en paden die naar andere dorpen in de Vall de Seta en richting grotere centra als Cocentaina en Alcoy voerden.
De bevolkingscijfers laten tegelijkertijd zien dat Facheca in de negentiende eeuw beduidend meer inwoners had dan tegenwoordig. De historische volkstellingen van het Spaanse statistiekbureau INE gebruiken door de jaren heen niet steeds precies dezelfde bevolkingsbegrippen, waardoor vergelijkingen enige voorzichtigheid vragen. In 1857 werd bijvoorbeeld een feitelijke bevolking van 414 mensen geregistreerd. Rond de eeuwwisseling lag dat aantal lager: in 1900 vermeldde de volkstelling 294 feitelijk aanwezige inwoners.
De industrialisatie die in nabijgelegen Alcoy veel ingrijpender was, veranderde Facheca zelf niet in een industriële plaats. Het isolement van het dorp betekende dat vernieuwingen slechts geleidelijk doordrongen. Toch kregen bewoners steeds meer contacten met grotere plaatsen voor handel en werk. Alcoy ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste industriële centra van deze streek, waardoor het voor bewoners van kleine dorpen in El Comtat een steeds belangrijkere economische aantrekkingskracht kreeg.
Het sociale leven draaide ondertussen nog altijd sterk om de kerk, het dorpsplein, landbouw en banden tussen families. Families woonden generaties lang in dezelfde omgeving en lokale gebruiken werden zorgvuldig doorgegeven. Tegelijk stond Facheca niet los van de politieke onrust van het negentiende-eeuwse Spanje. Wisselende regeringsvormen, oorlogen, belastingmaatregelen en economische crises hadden ook gevolgen voor kleine plattelandsgemeenten, al is over afzonderlijke gebeurtenissen in Facheca veel minder gedetailleerde documentatie beschikbaar dan over grotere steden.
Twintigste eeuw en ontvolking
De twintigste eeuw bracht uiteindelijk een verandering die voor de geschiedenis van Facheca minstens zo bepalend werd als veel eerdere politieke omwentelingen: langdurige ontvolking. Aan het begin van de eeuw was Facheca al kleiner dan in het midden van de negentiende eeuw, maar nog steeds aanzienlijk groter dan tegenwoordig. De volkstelling van 1900 registreerde 294 feitelijk aanwezige inwoners. In 1950 waren dat er 251. Daarna werd de afname steeds duidelijker.
De Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939 en de moeilijke jaren die daarop volgden raakten ook het landelijke binnenland van Alicante. Voor Facheca zijn in algemeen toegankelijke historische bronnen echter weinig concrete lokale gebeurtenissen voldoende nauwkeurig beschreven om daar zonder voorbehoud een gedetailleerd verhaal over te schrijven. Wat wel duidelijk is, is dat de economische omstandigheden op het platteland zwaar bleven en dat landbouw voor veel gezinnen weinig mogelijkheden bood om vooruit te komen.
Vooral vanaf het midden van de twintigste eeuw trokken jongeren naar steden, industriegebieden en de snel groeiende kust. Daar ontstond steeds meer werk in industrie, bouw, dienstverlening en later het toerisme. In heel het Spaanse binnenland vertrokken in deze periode bovendien mensen naar landen als Frankrijk, Duitsland en Zwitserland. Ook voor families uit kleine dorpen in El Comtat werd emigratie een manier om elders werk en een stabieler inkomen te zoeken.
De cijfers maken de schaal van de verandering zichtbaar. Na 251 feitelijk geregistreerde inwoners in 1950 telde Facheca er volgens dezelfde historische INE-reeks 227 in 1960 en 178 in 1981. In 1991 lag de officieel geregistreerde bevolking rond 137 inwoners en in 2011 rond honderd. Achter deze cijfers zat een grote sociale verandering. Scholen, winkels, landbouwbedrijven en verenigingen kregen met een steeds kleinere en gemiddeld oudere bevolking te maken. Huizen kwamen leeg te staan en familieleden die elders woonden keerden soms alleen nog tijdens vakanties en dorpsfeesten terug.
Toch hield de gemeenschap stand. De families die bleven wonen en de mensen die regelmatig terugkeerden, hielden tradities en familiebanden levend. De jaarlijkse feesten bleven daardoor een belangrijk moment waarop het bevolkingsverlies tijdelijk minder zichtbaar werd. Oud-inwoners en hun kinderen en kleinkinderen bleven zo deel uitmaken van het sociale geheugen van Facheca, zelfs wanneer hun dagelijkse leven inmiddels elders plaatsvond.
De ontvolking veranderde ook de landbouw. Terrassen die generaties lang intensief waren bewerkt, werden op sommige plaatsen minder gebruikt of verlaten. Tegelijk bleven olijf- en amandelbomen beeldbepalend voor de omgeving. Daardoor vertelt het landschap niet alleen het verhaal van eeuwenlange landbouw, maar ook dat van de leegloop van het Spaanse binnenland in de twintigste eeuw.
Erfgoed en historische identiteit
Ondanks de moeilijke tijden wist Facheca in de tweede helft van de twintigste eeuw en het begin van de eenentwintigste eeuw zijn historische identiteit te behouden. De jaarlijkse dorpsfeesten bleven een hoogtepunt. Tijdens deze dagen keren oud-inwoners terug, worden processies en culturele activiteiten gehouden en is opnieuw zichtbaar hoe belangrijk familiebanden en gedeelde herinneringen voor zo'n kleine gemeenschap zijn.
Ook de kleinschalige architectuur, smalle straten, oude gebouwen, droge stenen muurtjes en landbouwterrassen kregen meer aandacht als onderdelen van het lokale erfgoed. Ze zijn niet allemaal monumentaal in de klassieke betekenis, maar samen vertellen ze veel over de geschiedenis van Facheca. Het zijn sporen van een samenleving die eeuwenlang afhankelijk was van handmatige landbouw, veeteelt, zorgvuldig watergebruik en intensief gebruik van vrijwel iedere bruikbare vierkante meter grond.
Een bijzonder historisch element blijft het hooggelegen Pla de la Casa. De resten van de middeleeuwse versterking, die in verband wordt gebracht met het Castell de Xeroles, onderstrepen hoe strategisch deze bergen ooit waren. De nabijgelegen achttiende-eeuwse sneeuwput vertelt een heel ander hoofdstuk uit hetzelfde landschap: hier werd niet gevochten, maar gewerkt en gehandeld. Op één berg komen daardoor verschillende perioden van de geschiedenis van Facheca samen.
Ook de archeologische plekken hebben de historische tijdlijn aanzienlijk verdiept. De Cova de Bernat voert het verhaal terug naar jagers uit het einde van het paleolithicum, Brovalets naar Iberische en islamitische bewoning en Cap del Pla naar de Romeinse periode. De geschiedenis van Facheca begint daarom niet bij de Moriscos of bij de christelijke verovering, maar duizenden jaren eerder.
In de moderne administratieve geschiedenis veranderde eveneens iets aan de naam van de gemeente. In de historische registers van het Spaanse statistiekbureau komt de gemeente onder verschillende schrijfwijzen voor. Sinds 2021 gebruikt het INE officieel de Valenciaanse gemeentenaam Fageca. Op MijnAlicante.nl wordt voor Nederlandstalige lezers consequent de naam Facheca gebruikt, met waar nodig de vermelding dat Fageca de officiële Valenciaanse vorm is.
Vandaag is Facheca een van de kleinste gemeenten van de provincie Alicante. Wie alleen naar het huidige inwonertal kijkt, zou gemakkelijk kunnen onderschatten hoeveel geschiedenis binnen deze kleine gemeente samenkomt. Prehistorische jagers, vroege landbouwers, Iberiërs, Romeinen, islamitische bewoners, mudéjares, Moriscos, Mallorcaanse herbevolkers, boeren, herders en sneeuwarbeiders hebben allemaal op verschillende momenten gebruikgemaakt van hetzelfde berglandschap.
De geschiedenis van Facheca is daardoor geen verhaal van grote paleizen of wereldberoemde monumenten. Het is vooral het verhaal van mensen die zich moesten aanpassen aan bergen, droogte, politieke veranderingen en economische tegenslag. De naam van het dorp, de ligging in de Vall de Seta, de kerk, oude paden, terrassen, archeologische resten en feesten vormen samen een geheugen dat nog altijd zichtbaar is.
Voor bezoekers en mensen die belangstelling hebben voor wonen in Alicante, emigreren naar Spanje of verhuizen naar Alicante geeft die geschiedenis bovendien belangrijke context. Facheca is geen dorp dat door modern toerisme is ontstaan. Het kreeg zijn vorm door landbouw, middeleeuwse machtsverhoudingen, de breuk van 1609, herbevolking, geloof, vertrek en terugkeer. Wie de gemeente tegenwoordig beter wil leren kennen, vindt praktische en actuele achtergrond op de pagina met informatie over Facheca. De historische pagina blijft daarbij bewust gericht op het ontstaan en de ontwikkeling van de gemeente.
Voor Nederlanders en Belgen die zich daadwerkelijk in zo'n kleine gemeenschap willen vestigen, helpt kennis van dat verleden om de plaats beter te begrijpen. Belangstelling voor de lokale taal, het dorpsritme en oude gebruiken is hier niet alleen een kwestie van integratie, maar ook van respect voor een gemeenschap die ondanks eeuwen van verandering haar identiteit heeft behouden.
Wie de historische omgeving verder wil ontdekken, kan Facheca verbinden met andere plaatsen in El Comtat, zoals Quatretondeta, Benillup, Cocentaina en Alcoy. Vooral de dorpen van de Vall de Seta delen historische thema's als islamitische bewoning, de uitwijzing van de Moriscos, de zeventiende-eeuwse herbevolking en de latere ontvolking. Samen laten deze plaatsen zien hoe rijk en gelaagd de geschiedenis van het bergachtige binnenland van Alicante is.
Dit artikel is voor het laatst bijgewerkt op 3 september 2026.