De eerste sporen van bewoning
Tollos mag vandaag de dag klein zijn, maar de geschiedenis van het dorp gaat ver terug. De ligging in de bergen van El Comtat maakte dit gebied al vroeg aantrekkelijk voor nederzettingen. Archeologische vondsten in de omgeving wijzen op bewoning in de Iberische periode, toen kleine gemeenschappen in de bergen leefden van landbouw en veeteelt. Later, in de Romeinse tijd, werden de valleien rond Tollos benut voor akkerbouw en olijfteelt, al bleven grote steden in dit ruige landschap uit. Tollos zelf werd pas echt gevormd tijdens de Moorse overheersing, toen het dorp zijn huidige structuur kreeg.
De Moorse periode en het ontstaan van het dorp
Net als veel dorpen in de provincie Alicante heeft Tollos zijn oorsprong in de tijd van Al-Andalus, de Moorse beschaving die vanaf de 8e eeuw grote delen van het Iberisch schiereiland bestuurde. Het stratenplan van Tollos, met smalle en kronkelende straatjes, verraadt nog altijd die Moorse invloed. De Moren bouwden terrassen tegen de steile hellingen, zodat landbouw mogelijk werd in dit bergachtige gebied. Het dorp kreeg in deze periode zijn naam, waarschijnlijk van Arabische oorsprong, en groeide uit tot een kleine maar stabiele gemeenschap.
Het dagelijks leven in di padding: 12px;e tijd draaide om landbouw, irrigatie en religieuze gebruiken. De Moren brachten nieuwe technieken mee, zoals het gebruik van waterkanalen om de akkers te bevloeien, en introduceerden gewassen die de basis zouden vormen van de lokale economie. Voor Tollos was dit een periode van stabiliteit en groei, al bleef de gemeenschap
klein en geïsoleerd door de bergachtige ligging.
De Reconquista en christelijke overheersing
In de 13e eeuw veranderde de geschiedenis van Tollos voorgoed. In 1245 veroverde koning Jaume I van Aragón de stad Cocentaina, en daarmee kwam ook Tollos onder christelijke heerschappij. De islamitische bevolking mocht aanvankelijk blijven, maar moest zich aanpassen aan nieuwe wetten en gebruiken. De moskee werd omgevormd tot kerk, en het dorp werd geïntegreerd in het koninkrijk Valencia. Toch bleef de meerderheid van de bevolking Morisch, en het samenleven van christenen en moriscos bepaalde nog eeuwenlang het dorpsleven.
Het keerpunt kwam in 1609, toen koning Filips III besloot alle moriscos uit Spanje te verdrijven. Voor Tollos, dat grotendeels uit deze bevolkingsgroep bestond, betekende dit een dramatische leegloop. De meeste families werden gedwongen te vertrekken, waardoor huizen leegstonden en landbouwgrond verlaten werd. Het dorp liep bijna leeg, en pas in de decennia daarna vestigden nieuwe christelijke families zich er, vaak afkomstig uit andere delen van het koninkrijk Valencia. Deze herbevolking verliep langzaam, en Tollos herstelde zich slechts gedeeltelijk van dit verlies.
Leven in de 18e en 19e eeuw
De eeuwen na de verdrijving van de moriscos werden voor Tollos gekenmerkt door een sober en agrarisch bestaan. In de 18e eeuw leefden de inwoners vooral van landbouw: 
amandelen, olijven en graan waren de belangrijkste gewassen. Het dorp was klein en bleef geïsoleerd, maar er was sprake van een stabiel gemeenschapsleven. De kerk van San Antonio Abad, de patroonheilige van Tollos, speelde een centrale rol in het sociale en religieuze leven. Rondom het kerkplein werden feesten gehouden en vond het dorpsbestuur plaats.
De 19e eeuw bracht meer onrust. Spanje werd in deze periode geteisterd door politieke instabiliteit, met onder andere de Napoleontische invasie en de Carlistenoorlogen. Hoewel Tollos door zijn afgelegen ligging niet het toneel was van directe gevechten, ondervonden de inwoners wel de gevolgen. Belastingen stegen, mannen werden opgeroepen voor militaire dienst en de handel in de regio kwam regelmatig stil te liggen. Voor een klein dorp als Tollos betekende dit extra armoede en onzekerheid, maar de hechte gemeenschap zorgde ervoor dat men elkaar bleef ondersteunen.
De twintigste eeuw: armoede en leegloop
In de twintigste eeuw kreeg Tollos te maken met een ontwikkeling die veel bergdorpen in Spanje trof: leegloop naar de steden. Jongeren trokken weg naar Alcoy, Valencia en later ook naar de kustplaatsen, waar de opkomende industrie en het toerisme werkgelegenheid boden. Het inwonertal van Tollos daalde drastisch, en veel huizen raakten verlaten. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) was de regio Alicante een republikeins bolwerk, maar Tollos bleef grotendeels buiten de directe strijd. Toch heerste er armoede en onzekerheid, en de dictatuur van Franco die volgde, maakte het leven niet eenvoudiger. Het dorp raakte steeds meer in de marge van de Spaanse samenleving.
Vanaf de jaren vijftig en zestig werd de leegloop nog sterker, doordat veel inwoners emigreerden naar Frankrijk, Duitsland of Zwitserland om daar werk te vinden. Wat achterbleef was een vergrijzende bevolking en een dorp dat steeds stiller werd. In de jaren tachtig en negentig behoorde Tollos tot de minst bevolkte gemeenten van Spanje, met minder dan honderd inwoners. Daarmee werd het een symbool van de plattelandsleegloop die in heel Spanje plaatsvond.
De 21e eeuw: behoud en herontdekking
In de 21e eeuw kreeg Tollos een nieuwe rol, niet als economisch centrum maar als symbool van authenticiteit en traditie. Het dorp werd ontdekt door wandelaars, rustzoekers en buitenlanders die een huis zochten ver weg van de drukte van de kust. Oude huizen werden gerenoveerd, vaak met subsidies vanuit de overheid die leegloopdorpen wilde behouden. Ook festivals en traditionele feesten kregen een hernieuwde betekenis, als manieren om het dorp levend en aantrekkelijk te houden.
Hoewel het inwonertal nog steeds extreem laag is, is de belangstelling voor Tollos gegroeid. De gemeente richt zich op kleinschalig toerisme, waarbij de rust en het traditionele karakter van het dorp centraal staan. Ook voor Nederlanders en Belgen die overwegen te emigreren naar Spanje, vormt Tollos soms een interessante optie: het leven is er betaalbaar, rustig en authentiek, al vraagt het wel om aanpassing en acceptatie van beperkte voorzieningen.
Een dorp met een veerkrachtige geschiedenis
De geschiedenis van Tollos is er een van veerkracht en aanpassing. Van een bloeiende Moorse gemeenschap en de ingrijpende gevolgen van de verdrijving van de moriscos, tot eeuwen van armoede, leegloop en uiteindelijk een herontdekking in de moderne tijd. Het dorp heeft zich telkens opnieuw moeten uitvinden, ondanks zijn kleine omvang en geïsoleerde ligging. Vandaag de dag is Tollos niet alleen een woonplek, maar ook een levend monument van de geschiedenis van de provincie Alicante. Voor wie het bezoekt, vertelt elk straatje en elk huis het verhaal van een gemeenschap die eeuwenlang stand wist te houden in de schaduw van de bergen.