Geschiedenis van Villena

Villena ligt in het noordwesten van de provincie Alicante, op een historisch kruispunt tussen de Valenciaanse kust, Castilië en Murcia. De geschiedenis van Villena begint ongeveer 50.000 jaar geleden en voert via Cabezo Redondo, de beroemde Schat van Villena en Romeinse landbouwgebieden naar het islamitische Bilyana. Vanaf de dertiende eeuw werd Villena een belangrijke christelijke grensplaats. Later bepaalden Don Juan Manuel, de stadstitel van 1525, oorlogen, spoorwegen, wijnbouw en industrie de verdere ontwikkeling van de stad.

Villena tussen routes en grenzen

Villena ligt in het noordwesten van de provincie Alicante, omgeven door heuvels, open vlaktes en bergketens. De geschiedenis van deze stad gaat zeer ver terug en behoort tot de rijkste van het binnenland van Alicante. Al in de prehistorie was dit gebied bewoond, wat blijkt uit archeologische vindplaatsen zoals Cabezo Redondo, een nederzetting uit de bronstijd die van groot belang is voor de kennis over de vroegste bewoning van deze streek. Daardoor begint de geschiedenis van Villena niet pas in de Iberische of Romeinse tijd, maar al veel eerder. Wie vandaag naar Villena kijkt, ziet een stad met een middeleeuws profiel, maar onder dat zichtbare verleden ligt een geschiedenis die duizenden jaren teruggaat en waarin handel, macht, landbouw en strategie steeds een belangrijke rol hebben gespeeld. Juist die lange tijdlijn maakt Villena tot een van de meest interessante historische plaatsen van het binnenland van Alicante.

Een belangrijk deel van die geschiedenis is te verklaren vanuit de ligging. Villena bevindt zich op een natuurlijk kruispunt tussen het binnenland van Castilië, de Middellandse Zeekust, Murcia en het huidige Valenciaanse gebied. Wegen, handelsroutes, legers en later spoorlijnen volgden deze doorgang. Daardoor kreeg Villena in zeer verschillende perioden opnieuw strategische betekenis.

Ook het landschap bepaalde de ontwikkeling van de stad. De vlakte rond Villena bood landbouwgrond en waterbronnen, terwijl omliggende heuvels mogelijkheden gaven voor bescherming en controle. De inmiddels verdwenen Laguna de Villena was eeuwenlang eveneens een belangrijk onderdeel van dit landschap. Water, zout, landbouwgrond, jachtmogelijkheden en routes kwamen hier samen. De geschiedenis van Villena is daarom vanaf de prehistorie nauw verbonden met haar positie als overgangsgebied.

Prehistorie en vroegste bewoning

De vroegste bewoning van het gebied rond Villena gaat terug tot de prehistorie. De oudste tot nu toe bekende menselijke sporen binnen het grondgebied van Villena zijn ongeveer 50.000 jaar oud. Ze zijn gevonden in de Cueva del Cochino in de Sierra del Morrón en worden verbonden met neanderthalers uit het Midden-Paleolithicum.

Deze eerste bewoners verbleven waarschijnlijk slechts tijdelijk in het gebied. Ze leefden van jacht en verzamelen en trokken door een landschap dat sterk verschilde van het huidige Villena. Uit latere fasen van de prehistorie zijn meer vindplaatsen bekend, wat erop wijst dat groepen mensen steeds intensiever gebruikmaakten van de vlaktes, waterbronnen, grotten en natuurlijke doorgangen.

Na de laatste ijstijd veranderden klimaat en landschap. In het epipaleolithicum en mesolithicum zijn op verschillende plaatsen sporen gevonden van groepen jagers en verzamelaars die tijdelijke kampplaatsen gebruikten bij water en gebieden waar seizoensgebonden voedsel beschikbaar was. Vanaf het neolithicum veranderde het bestaan opnieuw door de komst van landbouw en veeteelt en ontstonden meer permanente nederzettingen.

Cabezo Redondo in de bronstijd

Een van de bekendste vindplaatsen is Cabezo Redondo, dat laat zien dat dit gebied al in de bronstijd een belangrijk centrum was. Deze nederzetting lag op korte afstand van de huidige stad en wordt gezien als een sleutelplek voor het begrijpen van de bronstijd in het zuidoosten van Spanje. De ligging tussen binnenland en kust maakte uitwisseling van goederen en contacten met andere gebieden mogelijk.

Cabezo Redondo was ongeveer 3.500 jaar geleden een omvangrijke nederzetting. De ligging naast de toen nog bestaande Laguna de Villena bood toegang tot water, zout, grasland, vis en wild. Tegelijk bevond de nederzetting zich bij een strategisch kruispunt van routes. Dat maakte handel en controle over het omliggende gebied mogelijk.

Archeologisch onderzoek heeft een verrassend georganiseerde nederzetting blootgelegd. Huizen stonden in groepen bij elkaar en waren voorzien van gepleisterde wanden, vloeren, ovens en banken. Er waren straten, toegangshellingen en een grotere gezamenlijke open ruimte. De nederzetting kan op haar hoogtepunt mogelijk tussen de vijfhonderd en zevenhonderdvijftig inwoners hebben gehad.

De vondsten wijzen bovendien op duidelijke sociale verschillen. Sommige bewoners beschikten over kostbare voorwerpen van goud, ivoor en andere materialen. Het zogenaamde Tesorillo del Cabezo Redondo, een verzameling van tientallen gouden sieraden, is daarvan een opvallend voorbeeld. De vindplaats laat daardoor niet alleen zien hoe mensen woonden, maar ook dat hier tijdens de bronstijd een complexe gemeenschap bestond met handel, gespecialiseerde productie en sociale hiërarchie.

De beroemde Schat van Villena

Bij die prehistorische geschiedenis hoort ook de beroemde Schat van Villena. Deze werd in december 1963 ontdekt door archeoloog José María Soler en zijn medewerkers. De voorwerpen lagen zorgvuldig opgeborgen in een aardewerken pot die was verborgen in de bedding van de Rambla del Panadero buiten de stad.

De verzameling wordt rond het einde van de bronstijd gedateerd en bestaat voornamelijk uit goud. Tot de vondst behoren elf gouden kommen, achtentwintig gouden armbanden, drie gouden flessen, drie zilveren flessen en verschillende andere voorwerpen van goud, zilver, ijzer en een materiaal dat als barnsteen is geïdentificeerd. Alleen al de gouden voorwerpen wegen bijna tien kilogram.

De vondst wordt tot de belangrijkste prehistorische goudschatten van Europa gerekend en maakte Villena internationaal bekend in de archeologische wereld. Vooral de hoeveelheid goud, de kwaliteit van het vakmanschap en de bijzondere combinatie met enkele zeer vroege ijzeren voorwerpen maken het geheel uitzonderlijk.

Archeologisch onderzoek heeft bovendien sterke overeenkomsten aangetoond tussen voorwerpen uit de schat en vondsten van Cabezo Redondo. Daarom wordt aangenomen dat er waarschijnlijk een nauwe relatie bestond tussen de gemeenschap van Cabezo Redondo en de Schat van Villena. Waar en waarom de kostbaarheden precies werden verborgen, is niet met zekerheid bekend.

Dat is bijzonder, omdat het laat zien dat deze streek al lang vóór de middeleeuwen een gebied van rijkdom, vakmanschap en verbindingen was. Wie Villena alleen kent van het kasteel, mist dus een veel oudere geschiedenis die minstens zo indrukwekkend is. In het Museo de Villena, ook bekend als MUVI, wordt deze archeologische erfenis bewaard en uitgelegd.

Iberiërs en Romeinen

In latere eeuwen werd de regio ook bewoond door Iberische gemeenschappen, die in dit deel van het zuidoosten van het Iberisch schiereiland een duidelijke aanwezigheid hadden. Daardoor is Villena niet alleen een historische stad in middeleeuwse zin, maar ook een plek waar veel oudere lagen van menselijke bewoning samenkomen.

De oudste duidelijke sporen van de Iberische cultuur binnen het grondgebied van Villena dateren uit het einde van de vijfde eeuw voor Christus. Vindplaatsen als Peñón del Rey en het versterkte Puntal de Salinas laten zien hoe de bevolking zich organiseerde in nederzettingen die landbouwgrond en routes in de omgeving konden controleren.

Het Puntal de Salinas was een zogenaamd oppidum, een versterkte Iberische nederzetting op een strategische hoogte. Vanuit zo'n plaats konden omliggende landbouwgemeenschappen worden bestuurd en bij gevaar worden beschermd. De Iberische bevolking maakte gebruik van schrift, munten, draaischijfaardewerk en ijzeren werktuigen en stond via handelsroutes in contact met andere delen van de mediterrane wereld.

Later kwamen de Romeinen naar deze streek en werd het gebied opgenomen in hun bestuurlijke en economische wereld. Hoewel Villena geen Romeinse grootstad werd zoals sommige andere plaatsen aan de oostkust van Spanje, maakte de omgeving wel deel uit van een netwerk van landbouw, handel en verbindingen. Wegen, landelijke nederzettingen en agrarische exploitatie speelden daarbij een rol.

De Romeinse aanwezigheid in Villena is archeologisch aangetoond vanaf ongeveer de eerste eeuw voor Christus tot in de vijfde eeuw na Christus, met op enkele plaatsen zelfs bewoning tot in de zesde en vroege zevende eeuw. In het landschap verschenen villae: Romeinse landgoederen waar landbouw en veeteelt werden gecombineerd met bewoning.

Ook de grote Romeinse wegenstructuur liep door dit gebied. Archeologische resten van een traject van de Via Augusta zijn aangetroffen tussen Font de la Figuera en Villena. Deze belangrijke route verbond verschillende delen van het oostelijke Iberisch Schiereiland en gaf aansluiting richting de Romeinse kolonie Ilici bij Elche en de havenstad Carthago Nova, het huidige Cartagena.

De Romeinse aanwezigheid versterkte de betekenis van de streek als doorgangsgebied tussen het binnenland en de kust. Dat patroon zou ook in latere eeuwen steeds terugkeren: Villena ontwikkelde zich telkens weer op een plek die voor verschillende machten en handelsroutes van belang was.

Villena in islamitische tijd

Met de komst van de islamitische machthebbers in het begin van de achtste eeuw veranderde het gebied van Villena ingrijpend. In deze periode kreeg de plaats een veel sterker militair en bestuurlijk profiel. De eerste eeuwen van islamitisch bestuur werden nog gekenmerkt door verspreide landelijke bewoning. In de achtste en negende eeuw lagen in de streek verschillende kleine agrarische gemeenschappen die behoorden tot de Cora de Tudmir, een bestuurlijk gebied waarvan Orihuela een belangrijk centrum was.

Vanaf de tiende eeuw veranderde dat patroon. Er ontstonden twee duidelijkere woonkernen. De eerste was Bilyana, de islamitische voorloper van het huidige Villena. De tweede was Salvatierra, een versterkte plaats op de Sierra de la Villa met een bijbehorende nederzetting.

Vanaf de twaalfde eeuw ontwikkelde Bilyana zich tot een echte madina, een islamitische stad, en tot hoofdstad van een iqlim, een bestuurlijk district. De huidige historische kern heeft een belangrijk deel van haar oorsprong in deze ontwikkeling.

Het Castillo de la Atalaya

Het bekendste overblijfsel uit die tijd is het Castillo de la Atalaya, dat op de heuvel boven de stad werd gebouwd en later verder werd aangepast. Het huidige kasteel werd aan het einde van de twaalfde eeuw opgericht onder het Almohadische rijk. Het was bedoeld als veilige toevluchtplaats voor de islamitische bevolking en als verdedigingspunt voor Bilyana en de omliggende vlakte.

Uit die oorspronkelijke bouwfase dateren onder meer de binnenste ommuring en de eerste twee verdiepingen van de grote donjon. De zware gewelven in deze toren behoren tot de opvallendste onderdelen van het kasteel.

Dit fort groeide uit tot het grote symbool van Villena en maakte duidelijk hoe belangrijk deze plek was als verdedigingspunt en controlepost in het grensgebied tussen verschillende machtsblokken. Vanaf het kasteel kon een groot deel van de vlakte en de routes door het gebied worden overzien.

Onder islamitisch bestuur kende de omgeving een ontwikkeling op landbouwkundig en strategisch vlak. Waterbeheer en irrigatie speelden een belangrijke rol in het gebruik van de grond, zoals op veel plaatsen in het oosten van Spanje het geval was. De stad en haar omgeving kregen in deze eeuwen een steviger ruimtelijk en economisch fundament. Het huidige beeld van Villena als vestingstad met een dominante burcht op een hoogte heeft dus voor een groot deel wortels in deze periode. Het is ook de tijd waarin de stad haar positie als sleutelplaats tussen binnenland en oostkust verder verstevigde.

Voor Nederlandse en Belgische lezers is het goed om te weten dat de islamitische periode in deze streek niet alleen over oorlog en verovering ging. Ze bracht ook ontwikkelingen in landbouw, watergebruik, handelscontacten en stedelijke organisatie. In Villena bleef vooral de verdedigende functie sterk zichtbaar, omdat de stad in een strategische zone lag. Het kasteel gaf controle over routes en vlaktes, maar beschermde ook de bevolking en de omgeving. Daardoor ontstond een stevige historische basis waarop de latere christelijke stad verder kon bouwen.

Christelijke verovering

In de dertiende eeuw kwam Villena in christelijke handen. Troepen van koning Jaume I van Aragón namen het kasteel in 1240 in. De politieke situatie in dit grensgebied bleef echter ingewikkeld, omdat zowel Castilië als Aragón aanspraken en belangen hadden in het zuidoosten van het Iberisch Schiereiland.

Het Verdrag van Almizra uit 1244 was belangrijk omdat daarin de invloedssferen van Castilië en Aragón in deze streek werden vastgelegd. Villena kwam uiteindelijk binnen de Castiliaanse invloedssfeer terecht. Daardoor ontstond een uitzonderlijke situatie: de plaats lag geografisch dicht bij het nieuwe Koninkrijk Valencia, maar behoorde politiek tot Castilië.

De overgang naar christelijk bestuur betekende niet alleen een machtswisseling, maar ook een nieuwe fase in de bestuurlijke en sociale ontwikkeling van de stad. Villena werd een plaats van betekenis binnen een gebied waar grens, macht en controle over routes nauw met elkaar verbonden waren.

Door die ligging groeide Villena uit tot een strategische plaats tussen Castilië en Aragón. Dat gaf de stad een grotere politieke rol dan je op basis van haar huidige omvang misschien zou verwachten. In de eeuwen daarna kreeg Villena privileges en ontwikkelde zij zich verder als stedelijk centrum. De burcht, de omwalling en de ligging aan belangrijke routes maakten de stad geschikt voor verdediging, bestuur en economische activiteit. De christelijke periode bouwde dus deels voort op wat er al was, maar gaf Villena ook een nieuwe plaats in de middeleeuwse machtsverhoudingen van Spanje.

De grenspositie van Villena maakte de stad waardevol, maar ook kwetsbaar. In middeleeuws Spanje lagen macht, familiebelangen, koninklijke rechten en lokale privileges voortdurend in elkaars verlengde. Villena werd daardoor niet zomaar een gewone plaats in het binnenland, maar een stad die regelmatig verbonden was met grotere politieke ontwikkelingen. Het kasteel van Atalaya en de oude stadsstructuur herinneren nog altijd aan die periode waarin verdediging, bestuur en prestige nauw met elkaar samenhingen.

De familie Manuel

Na de regeling van de grensverhoudingen kwam het Señorío de Villena, de heerlijkheid van Villena, in handen van de familie Manuel. Een señorío was een gebied waarin een adellijke heer vergaande bestuurlijke, economische en juridische rechten bezat.

Een van de bekendste namen uit de geschiedenis van Villena is Don Juan Manuel, een edelman, schrijver en machthebber uit de veertiende eeuw. Hij speelde een grote rol in de geschiedenis van de stad en van het grotere heerlijkheidsgebied dat met Villena verbonden was.

Don Juan Manuel geldt als een van de eerste grote schrijvers in het Castiliaans en is vooral bekend van het werk El Conde Lucanor. In Villena leeft zijn naam voort omdat hij niet alleen een literaire figuur was, maar ook een politieke en historische persoonlijkheid van groot gewicht. De stad verbindt een belangrijk deel van haar middeleeuwse identiteit nog altijd aan deze periode.

De band met het Castillo de la Atalaya was direct. In het kasteel verbleef ook zijn tweede echtgenote, infanta Constanza van Aragón. Voor haar verblijf werden aanpassingen aan de vesting uitgevoerd. Onder Don Juan Manuel werd bovendien in 1308 een stadsmuur rond de christelijke nederzetting aangelegd.

Onder zijn invloed kreeg Villena een sterkere plaats in de politieke kaart van de middeleeuwen. De stad ontwikkelde zich verder als centrum van macht en bestuur. Ook de aanleg en uitbouw van verdedigingswerken en muren hangen samen met de behoefte om Villena als sterke plaats te consolideren. Daardoor is de geschiedenis van Villena in de late middeleeuwen niet alleen een lokaal verhaal, maar ook een verhaal dat raakt aan de grote politieke spanningen van die tijd. Voor de stad betekende dit een fase van prestige, invloed en historische uitstraling die nog steeds voelbaar is in haar monumenten en erfgoed.

De band met Don Juan Manuel geeft Villena bovendien een literaire laag die niet iedere historische stad heeft. Zijn naam verbindt de plaats met de vroege ontwikkeling van de Castiliaanse literatuur, de taal die later zou uitgroeien tot het moderne Spaans. Dat maakt Villena interessant voor wie meer zoekt dan kastelen en jaartallen. De stad staat ook in verbinding met taal, cultuur en de vorming van een bredere Spaanse identiteit. Juist dat maakt haar middeleeuwse geschiedenis zo rijk.

Pacheco en de Reyes Católicos

In de vijftiende eeuw kwam de macht over Villena in handen van de familie Pacheco, de markiezen van Villena. Onder hun bestuur werd het Castillo de la Atalaya opnieuw sterk uitgebreid. De donjon kreeg twee extra verdiepingen en rond het bestaande verdedigingssysteem werd een tweede ommuring gebouwd.

De machtige Juan Pacheco en zijn opvolgers speelden een grote rol in de politieke conflicten van Castilië. Villena raakte daardoor opnieuw betrokken bij een machtsstrijd die veel groter was dan de stad zelf.

In 1476 kozen de inwoners van Villena de zijde van de katholieke vorsten Isabel van Castilië en Fernando van Aragón tegen de Pacheco's. Het kasteel werd zwaar belegerd. In de binnenplaats zijn nog altijd stenen projectielen gevonden die aan deze belegering worden verbonden.

De strijd betekende uiteindelijk het einde van de directe macht van de Pacheco's over de stad. In 1488 werd Villena definitief een villa de realengo: een plaats die rechtstreeks onder de Kroon viel in plaats van onder een feodale heer. Dat was een belangrijke bestuurlijke verandering en betekende het einde van een lange periode waarin adellijke families de lokale macht bepaalden.

Van heerlijkheid naar stad

In de eeuwen na de middeleeuwen bleef Villena een plaats van betekenis in het binnenland van wat nu de provincie Alicante is. De overgang naar de vroegmoderne tijd verliep tegen de achtergrond van nieuwe bestuurlijke structuren. In 1480 had de Kroon de Gobernación del Marquesado de Villena ingesteld, waarvan Villena een van de belangrijke steden werd.

Een belangrijk moment in de stedelijke geschiedenis kwam op 25 februari 1525, toen keizer Carlos I Villena officieel de titel van stad verleende. Het privilege erkende de positie en de trouw van Villena aan de Kroon. Ook de steun die de plaats tijdens de opstand van de Germanías aan Carlos I had gegeven, speelde daarbij een rol.

In 2025 werd het vijfhonderdjarig jubileum van deze stadstitel uitgebreid lokaal herdacht. Het oorspronkelijke document uit 1525 werd daarbij voor het eerst publiek tentoongesteld in het Museo de Villena. Dat laat zien hoe sterk deze gebeurtenis nog altijd deel uitmaakt van de stedelijke identiteit.

De daaropvolgende eeuwen brachten wisselende omstandigheden. Er waren fases van neergang, maar ook van herstel en aanpassing. Vooral in de latere eeuwen veranderde Villena onder invloed van handel, landbouw en nieuwe verbindingen. De stad bleef daarbij geworteld in haar historische kern, terwijl zij zich tegelijk aanpaste aan nieuwe tijden. Daardoor is de geschiedenis van Villena geen eenvoudig rechtlijnig verhaal van groei, maar eerder een opeenvolging van sterke periodes, moeilijke fases en telkens opnieuw hervonden betekenis.

Een stad van bestuur en ambacht

In de zestiende en zeventiende eeuw groeide Villena buiten de oude middeleeuwse ommuring. Het bestuurlijke centrum verschoof geleidelijk en rond de stad verschenen nieuwe gebouwen die pasten bij haar hogere status. De Iglesia de Santiago, het Palacio Municipal en het Santuario de Nuestra Señora de las Virtudes kregen een belangrijke plaats in het stedelijke en religieuze leven.

De renaissance liet in Villena duidelijke architectonische sporen na. Invloedrijke geestelijken en lokale elites financierden kunst en bouwprojecten en trokken kunstenaars naar de stad. Daardoor kreeg de historische kern een monumentaal karakter dat nog altijd zichtbaar is.

In deze langere periode bleven landbouw, water, lokale handel en regionale verbindingen belangrijk. Villena lag niet aan zee, maar profiteerde wel van haar positie tussen verschillende gebieden. De stad was verbonden met het binnenland, met de route naar Alicante en met bredere handelsstromen. Tegelijk bleef zij sterk afhankelijk van het omliggende landschap. Droge periodes, veranderingen in landbouw en de ontwikkeling van nieuwe economische activiteiten bepaalden mede hoe Villena zich verder kon ontwikkelen. Zo bleef de geschiedenis van de stad nauw verweven met de grond, het klimaat en de ligging.

Ook ambachten speelden een rol. Villena kende in de achttiende eeuw bijvoorbeeld een opvallende traditie van klokkenmakers. Zij vervaardigden toren- en huisklokken die ook buiten de stad bekend waren. Een beroemd onderdeel van het lokale stadsbeeld was de Torre del Orejón, waarvan het mechanische figuur bij het slaan van de uren verscheen. De toren werd uiteindelijk in 1888 afgebroken.

De Spaanse Successieoorlog

Villena speelde aan het begin van de achttiende eeuw een belangrijke rol tijdens de Spaanse Successieoorlog. De stad koos de zijde van de Bourbonse koning Felipe V. In 1707, kort vóór de beslissende Slag bij Almansa, werd Villena door troepen van de Oostenrijkse kandidaat aartshertog Karel belegerd.

De stad werd zwaar getroffen, maar het Castillo de la Atalaya hield stand. Na de overwinning van de Bourbonse zijde bevestigde Felipe V de loyaliteit van Villena en mocht de stad de eretitel Fidelísima toevoegen aan de reeds bestaande aanduidingen Muy Noble en Muy Leal.

De oorlog bevestigde opnieuw wat door de eeuwen heen zo vaak het geval was geweest: Villena lag op een plaats waar de routes tussen Castilië en de oostelijke Middellandse Zee samenkwamen. Daardoor kon de ligging economische voordelen bieden, maar maakte zij de stad in oorlogstijd ook kwetsbaar.

Franse troepen in Villena

Ook tijdens de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog tegen Napoleon werd Villena rechtstreeks getroffen. Franse troepen bezetten het gebied en in april 1813 werd het Castillo de la Atalaya opnieuw het toneel van militaire confrontaties.

Op 11 april trokken troepen van maarschalk Suchet vanuit Yecla richting Villena. De stadspoort werd met artillerie opengebroken en de Franse troepen bereikten vervolgens het kasteel. Spaanse militairen hadden zich daar verschanst.

Na onderhandelingen en toenemende Franse druk capituleerde de bezetting van het kasteel op 12 april 1813. Bij hun vertrek beschadigden de Franse troepen delen van de vesting om te voorkomen dat het kasteel opnieuw als verdedigingspunt kon worden gebruikt. De gebeurtenissen droegen bij aan het verdere verval van het bouwwerk in de negentiende eeuw.

Villena wisselt van provincie

De negentiende eeuw bracht ook opvallende bestuurlijke veranderingen. Bij een provinciale indeling in 1822 werd Villena onderdeel van de provincie Murcia. Bij de nieuwe provinciale indeling van 1833 kwam de stad vervolgens bij Albacete.

Die situatie duurde slechts enkele jaren. In 1836 werd Villena definitief bij de provincie Alicante gevoegd en kreeg zij een belangrijke positie als hoofdplaats van een gerechtelijk district. Daarmee ontstond de bestuurlijke situatie die tot vandaag voortduurt.

Spoor, wijn en industrie

In de negentiende eeuw kreeg Villena een nieuwe impuls door de komst van de spoorlijn, die de stad beter verbond met Alicante, Madrid en andere delen van Spanje. Dat maakte Villena toegankelijker en versterkte haar positie als binnenlandse knoop in het verkeer en de handel. De stad profiteerde van die betere bereikbaarheid en ontwikkelde zich verder als economisch centrum voor de omgeving.

De spoorlijn van 1858

De spoorlijn Madrid-Alicante bereikte Villena in 1858. Het stationsgebouw werd officieel in gebruik genomen op 25 mei 1858, tijdens de koninklijke reis van koningin Isabel II voor de opening van de spoorverbinding.

Voor Villena was dit veel meer dan alleen een nieuwe manier van reizen. De spoorlijn veranderde de economische mogelijkheden van de stad. Landbouwproducten konden sneller naar Alicante en Madrid worden vervoerd, grondstoffen konden eenvoudiger worden aangevoerd en ondernemers kregen toegang tot grotere afzetmarkten.

Ook het gehucht La Encina kreeg door de spoorwegen een bijzondere betekenis. Het ontwikkelde zich tot een belangrijk spoorwegknooppunt waar verbindingen richting Madrid, Alicante en Valencia bij elkaar kwamen. De spoorweginfrastructuur werd daarmee een nieuw hoofdstuk in de eeuwenoude functie van Villena als kruispunt tussen verschillende regio's.

Wijn verandert de economie

Landbouw bleef van groot belang, maar daarnaast groeiden ook andere activiteiten. De wijnbouw speelde en speelt in de streek een duidelijke rol, net als ambacht en later ook industrie.

Aan het einde van de negentiende eeuw kreeg de wijnproductie rond Villena een grote economische impuls. De druifluis phylloxera had de Franse wijnbouw zwaar beschadigd, waardoor internationaal een grote vraag naar wijn uit Spanje ontstond. Villena beschikte over uitgestrekte wijngaarden én over de spoorverbinding die nodig was om grote hoeveelheden wijn te vervoeren.

De stad werd daardoor een belangrijk productie- en handelscentrum voor wijn en alcohol in het binnenland van Alicante. Handelaren en wijnproducenten vestigden zich in Villena en investeerden in bodegas, opslag en verwerking. De economische bloei droeg bij aan bevolkingsgroei en modernisering.

De wijncultuur rond Villena hoort bij het bredere verhaal van de Vinalopó-streek. Vooral de Monastrell-druif voelt zich thuis in dit droge, zonnige binnenland en vormt de basis voor veel krachtige rode wijnen uit de omgeving. Ook andere landbouwproducten en ambachten droegen bij aan de economie.

De voorspoed hield echter niet onbeperkt aan. Tegen het einde van de negentiende eeuw verminderde de Franse vraag naar Spaanse wijn en later bereikte phylloxera ook de Spaanse wijngaarden. De wijnsector bleef bestaan, maar Villena moest opnieuw zoeken naar een bredere economische basis.

Met de komst van betere verbindingen konden producten makkelijker worden verhandeld en groeide Villena verder als regionale stad. Daardoor werd de plaats niet alleen historisch belangrijk, maar ook economisch steviger ingebed in de provincie Alicante en daarbuiten.

Een nieuwe stedelijke burgerij

De welvaart uit spoorwegen, wijnhandel en nieuwe bedrijven veranderde ook het stadsbeeld. Rond het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw ontstond een nieuwe burgerij die investeerde in woningen, winkels, cafés, culturele voorzieningen en representatieve gebouwen.

Nieuwe architectonische stijlen, waaronder het modernisme, verschenen in Villena. Gebouwen als het Palacio Selva en andere woningen in het centrum laten zien hoe de economische ontwikkeling zich vertaalde naar architectuur. De stad kreeg steeds meer het karakter van een modern regionaal centrum.

Villena in de twintigste eeuw

In de twintigste eeuw zette die ontwikkeling zich voort. Villena bleef een stad met een sterke band met het land, maar kreeg ook modernere functies en voorzieningen. De stad groeide uit tot een plaats waar geschiedenis en modernisering naast elkaar bestaan. Dat zie je vandaag nog steeds: Villena heeft een historisch silhouet met haar kasteel en oudere stadsdelen, maar is tegelijk een functionerende stad met een regionale rol in het binnenland van Alicante. Juist die combinatie maakt Villena interessant voor wie meer wil weten over de provincie buiten de kust.

De economische structuur werd in deze eeuw steeds gevarieerder. Naast landbouw, wijn en alcoholproductie ontstonden fabrieken en werkplaatsen in verschillende sectoren. Meubelproductie, stoelenmakerijen en andere vormen van nijverheid boden werkgelegenheid aan een groeiende bevolking.

Villena wordt schoenenstad

Een van de belangrijkste nieuwe sectoren werd de schoenindustrie. De eerste schoenmakerswerkplaatsen verschenen al in de negentiende eeuw, maar vooral in de eerste helft van de twintigste eeuw werd de productie geïndustrialiseerd en nam de omvang snel toe.

Villena ontwikkelde binnen de Vinalopó-vallei een eigen specialisatie. Terwijl plaatsen als Elda vooral bekend werden om damesschoenen, kreeg Villena een sterke naam in de productie van kinderschoenen. Fabrieken en toeleveringsbedrijven leverden werk aan veel inwoners en sommige ondernemingen verkochten hun producten ver buiten Spanje.

De schoenindustrie werd daardoor een belangrijke opvolger van de eerdere landbouw- en wijngeoriënteerde economie. De sector bestaat nog steeds en vormt een van de duidelijkste voorbeelden van hoe Villena in de twintigste eeuw veranderde van een voornamelijk agrarische gemeenschap in een stad met een brede industriële basis.

Oorlog en maatschappelijke verandering

De twintigste eeuw bracht niet alleen economische modernisering. De politieke spanningen van Spanje, de Tweede Republiek, de Spaanse Burgeroorlog en de daaropvolgende dictatuur werkten ook in Villena diep door. Uit gemeentelijk historisch onderzoek zijn onder meer schuilplaatsen, bombardementen en maatregelen voor passieve luchtbescherming uit de jaren 1935-1939 gedocumenteerd.

Na de Burgeroorlog volgden moeilijke jaren, maar vanaf de tweede helft van de eeuw nam de economische ontwikkeling opnieuw toe. Industriële bedrijven groeiden, de stad breidde uit en de bevolking kreeg toegang tot meer voorzieningen. Nieuwe woonwijken veranderden de schaal van Villena, terwijl het oude centrum en het kasteel zichtbaar bleven als herinnering aan veel oudere perioden.

Musea en historisch erfgoed

Het historische verhaal van Villena wordt vandaag op verschillende plekken zichtbaar gemaakt. Het Museo de Villena, vaak MUVI genoemd, speelt daarin een centrale rol. Daar komen archeologie, de Schat van Villena, lokale geschiedenis en erfgoed samen. De collecties bestrijken een geschiedenis die ongeveer 50.000 jaar teruggaat, van de eerste neanderthalers tot de moderne stad.

Ook het kasteel van Atalaya, de kerken, oude straten en culturele gebouwen dragen bij aan dat erfgoedbeeld. Villena werkt bovendien aan betere toegankelijkheid van toeristische en culturele plekken, zodat ook ouderen, mensen met een beperking en buitenlandse bezoekers de geschiedenis gemakkelijker kunnen begrijpen. Dat past bij een stad die haar verleden niet alleen wil bewaren, maar ook wil delen.

Voor bezoekers is dat waardevol, omdat Villena zonder uitleg gemakkelijk alleen als kasteelstad kan worden gezien. De werkelijkheid is breder. Cabezo Redondo, de Schat van Villena, de islamitische burcht, de middeleeuwse machtspositie, Don Juan Manuel, de stadstitel van 1525, de spoorlijn, de wijnbouw en de moderne culturele evenementen vormen samen één lange lijn. Wie die lagen herkent, kijkt anders naar de stad. Het erfgoed is dan niet alleen een verzameling monumenten, maar een verhaal over duizenden jaren bewoning, verandering en aanpassing.

Een stad met diepe wortels

Villena heeft een geschiedenis die veel dieper gaat dan alleen haar middeleeuwse burcht of bekende feesten. Van prehistorische nederzettingen en archeologische vondsten tot islamitische vestingbouw, christelijke machtsvorming, de invloed van Don Juan Manuel en de latere groei door spoor en economie: al die lagen vormen samen het verhaal van de stad. Daardoor is Villena een van de historisch meest gelaagde plaatsen van het binnenland van Alicante. Voor bezoekers die de provincie beter willen begrijpen, biedt Villena een heel ander perspectief dan de kustplaatsen.

Wie vandaag door Villena wandelt, ziet dus niet alleen een stad met een mooi kasteel, maar ook een plaats waar de geschiedenis op veel verschillende manieren aanwezig blijft. In de straatstructuur, in het erfgoed, in de musea en in de bredere omgeving is zichtbaar hoe belangrijk Villena door de eeuwen heen is geweest. Dat maakt de stad niet alleen interessant voor liefhebbers van geschiedenis, maar ook voor iedereen die wil ontdekken hoe rijk en veelzijdig het binnenland van Alicante werkelijk is.

Meer algemene informatie over de stad staat op MijnAlicante.nl in het artikel Villena in Alicante. Wie vooral naar bezienswaardigheden, musea en uitstapjes zoekt, vindt aanvullende informatie in het artikel Toerisme in Villena.

Voor Nederlanders en Belgen die de provincie Alicante beter willen leren kennen, is Villena een duidelijke herinnering dat de regio veel meer is dan kust en strand. De stad vertelt over prehistorische rijkdom, middeleeuwse macht, landbouw, wijn, spoorwegen en culturele trots. Juist daardoor hoort Villena thuis in ieder breder beeld van Alicante. Het is een stad waar het verleden niet alleen in musea ligt, maar nog altijd zichtbaar is in de ligging, de straten, het kasteel en het zelfbewustzijn van de inwoners.

De Cueva del Cochino toont de oudste bekende menselijke aanwezigheid. Cabezo Redondo en de Schat van Villena laten vervolgens zien dat hier in de bronstijd een opvallend ontwikkelde samenleving bestond. De Iberische en Romeinse perioden bevestigen de langdurige betekenis van dezelfde natuurlijke doorgangsroute.

Met Bilyana en het Castillo de la Atalaya ontstond in de islamitische periode de basis van de huidige stad. De christelijke verovering veranderde Villena daarna in een grensplaats binnen Castilië. Don Juan Manuel, de familie Pacheco, de Reyes Católicos en Carlos I verbonden de stad in de daaropvolgende eeuwen met grote politieke gebeurtenissen in de Spaanse geschiedenis.

De spoorlijn van 1858 betekende uiteindelijk opnieuw een fundamentele verandering. Wijn, industrie en later vooral schoenproductie brachten Villena een moderne economie. Daarmee loopt door de geschiedenis van Villena een opvallend constante lijn: de stad veranderde telkens wanneer nieuwe routes, machtsverhoudingen of economische mogelijkheden ontstonden, maar haar positie als kruispunt tussen verschillende gebieden bleef steeds opnieuw bepalend.

Dit artikel is voor het laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026.