Een dorp met diepe wortels
Wie door de rustige straten van Beniarrés wandelt, voelt het bijna onmiddellijk: hier liggen eeuwen aan verhalen besloten in de stenen muren, de smalle stegen en het landschap rond het dorp. De bekende geschiedenis van Beniarrés gaat veel verder terug dan de Moorse periode. In de omgeving ligt de Cova de l’Or, een belangrijke archeologische vindplaats uit de jonge steentijd. Daar zijn sporen gevonden die laten zien dat mensen duizenden jaren geleden al in deze streek leefden. Voor Nederlandse en Belgische lezers is dat misschien een onbekende naam, maar in de provincie Alicante en de Valenciaanse Gemeenschap wordt deze grot gezien als een van de belangrijkste prehistorische plekken van de regio.
De oorsprong van het huidige dorp Beniarrés wordt meestal verbonden met de Moorse periode, toen het gebied zich ontwikkelde als een kleine agrarische gemeenschap in de vruchtbare vallei van de Serpis. De naam zelf verraadt deze wortels: Beniarrés wordt vaak uitgelegd als een naam met Arabische oorsprong, waarbij het eerste deel “Beni” verwijst naar “zonen van” of “familie van”. Zulke plaatsnamen komen op meer plekken in het oosten en zuiden van Spanje voor en herinneren aan de tijd waarin islamitische families, clans en landbouwgemeenschappen hun sporen nalieten in het landschap.
Landbouw onder islamitisch bestuur
Onder islamitisch bestuur ontwikkelde Beniarrés zich tot een zelfvoorzienend dorp met terrassen voor landbouw, een slim irrigatiesysteem en eenvoudige huizen die zich tegen de voet van de bergen schikten. De rivier Serpis voorzag de bewoners van water, terwijl de omliggende heuvels bescherming boden tegen indringers en tegen de hardere omstandigheden van het binnenland. Hier heerste een ritme dat bepaald werd door de seizoenen, door het werk op de akkers en door de religieuze gebruiken van de mensen die in de vallei woonden.
Die Moorse periode is nog altijd belangrijk om het karakter van Beniarrés te begrijpen. In veel dorpen in het binnenland van Alicante werd het landschap in deze tijd intensief benut. Water werd via kanalen en sloten naar de akkers geleid, hellingen werden geschikt gemaakt voor landbouw en kleine nederzettingen ontstonden op plekken waar bescherming, water en vruchtbare grond samenkwamen. De sporen van deze manier van leven zijn niet altijd zichtbaar als grote monumenten, maar ze zitten wel in de vorm van het landschap, de ligging van de oude dorpskern en de landbouwterrassen rond het dorp.
De christelijke verovering
In de 13e eeuw veranderde alles. De christelijke opmars in het oosten van Spanje bracht ook de gebieden rond Alcoy, Cocentaina en de vallei van de Serpis onder het gezag van het koninkrijk Valencia, dat verbonden was met de kroon van Aragón. Rond het midden van de 13e eeuw kwam ook Beniarrés in christelijke handen. Het dorp werd onderdeel van een nieuwe feodale structuur, waarin land, belastingen en rechten werden verdeeld onder heren die trouw waren aan de kroon.
De islamitische bewoners mochten aanvankelijk blijven, maar hun positie veranderde sterk. Ze moesten nieuwe belastingen betalen en kregen te maken met beperkingen in hun rechten. Toch bleef de aanwezigheid van de Moriscos, moslims die zich later officieel tot het christendom bekeerden maar vaak hun oude gebruiken bleven bewaren, eeuwenlang een belangrijk kenmerk van Beniarrés. Dit mengsel van culturen was zichtbaar in de landbouwmethoden, de ambachten, de opbouw van het dorp en de manier waarop water werd gebruikt. De oude islamitische erfenis verdween dus niet ineens, maar bleef onder de oppervlakte aanwezig in het dagelijks leven.
Moriscos en leegloop
In 1609 kwam een dramatisch einde aan deze lange periode van culturele vermenging. Koning Filips III beval de verdrijving van de Moriscos uit Spanje. Voor veel dorpen in de Valenciaanse Gemeenschap was dat een ingrijpende gebeurtenis, omdat een groot deel van de bevolking uit Moriscos bestond. Ook Beniarrés werd zwaar geraakt. Huizen kwamen leeg te staan, akkers werden verlaten en een deel van het agrarische systeem verloor de mensen die het generaties lang hadden onderhouden.
Het duurde tientallen jaren voordat het dorp langzaam opnieuw werd bevolkt. Nieuwe bewoners kwamen uit omliggende streken, waaronder delen van het huidige Valenciaanse binnenland en andere gebieden binnen de kroon van Aragón. Zij brachten hun eigen gebruiken, familiebanden en taal mee. Deze herbevolking veranderde het sociale weefsel van het dorp voorgoed, maar de herinnering aan de Moriscos bleef voortleven in verhalen, plaatsnamen, landbouwstructuren en in de manier waarop de streek naar haar eigen verleden kijkt.
Herstel rond kerk en akkers
Vanaf de 17e en 18e eeuw vond Beniarrés langzaam zijn evenwicht terug. Het dorp ontwikkelde zich opnieuw als een agrarische gemeenschap, waarbij de nadruk lag op de teelt van olijven, amandelen, druiven en andere gewassen die goed pasten bij het binnenland van Alicante. De parochiekerk van San Pedro Apóstol kreeg een centrale plaats in het dorpsleven en werd het toneel van processies, vieringen en dorpsfeesten. De 
sociale structuur bleef lange tijd sterk verbonden met grondbezit, landbouw en kerkelijke gebruiken, maar het dagelijks leven werd vooral bepaald door het land.
In deze periode kwamen ook ambachten op die nauw aansloten bij het landschap. Denk aan het maken van manden, touwen en gebruiksvoorwerpen van espartogras, een taaie grassoort die in droge delen van Spanje veel werd gebruikt. Voor lezers uit Nederland en België is dat misschien een onbekend materiaal, maar in het binnenland van Alicante hoorde het eeuwenlang bij het gewone leven. De dorpsmarkt speelde een belangrijke rol als ontmoetingsplek voor boeren uit de omgeving en bracht bedrijvigheid in de anders zo stille straten.
Negentiende eeuw vol verandering
De 19e eeuw bracht grote veranderingen in Spanje, en ook Beniarrés ontsnapte daar niet aan. Het land werd geteisterd door politieke spanningen, wisselende machtsverhoudingen en de Carlistenoorlogen. Dat waren burgeroorlogen tussen verschillende aanhangers van de Spaanse monarchie en tegenstanders van de politieke koers van Madrid. Voor een klein dorp als Beniarrés betekenden zulke conflicten vooral onzekerheid, schaarste en het risico dat mannen werden opgeroepen of dat de lokale economie werd geraakt.
Tegelijkertijd veranderde de verbinding met de buitenwereld. Nieuwe wegen en later de ontwikkeling van spoorverbindingen in de bredere Serpis-vallei zorgden ervoor dat het binnenland van Alicante minder geïsoleerd raakte. De oude spoorlijn tussen Alcoy en Gandia, waarvan delen tegenwoordig bekend zijn als een groene fiets- en wandelroute langs de Serpis, werd belangrijk voor handel en vervoer in de regio. Voor Beniarrés betekende dit dat landbouwproducten, mensen en ideeën gemakkelijker konden bewegen tussen de bergdorpen, Alcoy en de kuststreek.
Water verandert het dorp
In de 19e eeuw werd ook steeds duidelijker hoe belangrijk waterbeheersing zou worden voor de toekomst van de streek. De rivier Serpis was van levensbelang, maar het water moest beter worden vastgehouden en verdeeld om landbouw en dorpen te ondersteunen. De plannen voor een groot stuwmeer kregen pas later hun definitieve vorm, maar het idee om het water van de Serpis beter te gebruiken leefde al langer. Dat project zou uiteindelijk een van de meest zichtbare ingrepen in het landschap van Beniarrés worden.
De bouw van het stuwmeer van Beniarrés vond plaats in de 20e eeuw en werd in 1958 voltooid. Het stuwmeer veranderde het aanzicht van de vallei ingrijpend. Waar eerst vooral rivierloop, akkers en hellingen het landschap bepaalden, ontstond een grote waterpartij die landbouw, watervoorziening en natuurbeleving met elkaar verbond. Voor de streek werd het stuwmeer van groot belang, niet alleen voor de directe omgeving van Beniarrés, maar ook voor gebieden verder stroomafwaarts.
Oorlog, crisis en vertrek
De Spaanse Burgeroorlog van 1936 tot 1939 liet diepe sporen na in Beniarrés. Hoewel het dorp relatief ver van de belangrijkste frontlinies lag, werd het door de nationale spanningen geraakt. Families werden verdeeld, politieke verschillen werkten door in het dorpsleven en voedsel en middelen werden schaars. Na de oorlog volgden moeilijke jaren onder het regime van Franco. Armoede, beperkte kansen en een gebrek aan werk drukten zwaar op veel families.
Zoals in veel dorpen in het binnenland van Alicante vertrokken in de loop van de 20e eeuw veel jonge mensen naar grotere steden, industriegebieden of naar het buitenland om werk te
vinden. Dat proces van vertrek en bevolkingskrimp raakte veel kleine gemeenten in het Spaanse binnenland. Beniarrés bleef bestaan als hechte gemeenschap, maar het dagelijks leven veranderde. De landbouw bleef belangrijk, maar bood niet meer voor iedereen voldoende toekomst.
Stuwmeer en nieuw landschap
In de tweede helft van de 20e eeuw bracht het stuwmeer nieuwe mogelijkheden naar de omgeving. Het water maakte irrigatie beter beheersbaar en gaf het landschap een nieuw herkenningspunt. Het meer werd niet alleen een functioneel onderdeel van de waterhuishouding, maar ook een plek die steeds meer werd gewaardeerd door wandelaars, vissers, natuurliefhebbers en bezoekers uit de regio. Daarmee kreeg Beniarrés een nieuwe betekenis: niet alleen als landbouwdorp, maar ook als dorp aan een van de opvallendste waterlandschappen van het noordelijke binnenland van Alicante.
Vanaf de jaren zeventig en tachtig ontdekten ook de eerste buitenlandse bezoekers en nieuwe bewoners de charme van Beniarrés. Zij vonden hier een eenvoudige maar pure manier van leven, ver weg van de toeristische drukte aan de kust. Die ontwikkeling bleef veel bescheidener dan in de kustplaatsen van Alicante, maar ze zorgde wel voor een nieuwe blik op het dorp. De rust, de natuur en de nabijheid van de bergen werden steeds meer gezien als kwaliteiten in plaats van als tekenen van afzondering.
Erfgoed in het dagelijks leven
Vandaag de dag leeft de geschiedenis van Beniarrés voort in de stenen van de kerk, in de oude molens langs de rivier, in de landbouwterrassen rond het dorp en in de tradities die nog altijd worden gevierd op het dorpsplein. Tijdens de jaarlijkse feesten van Moren en Christenen, lokaal bekend als Moros y Cristianos, herdenken de inwoners de strijd en de culturele vermenging tussen Moren en christenen met kleurrijke optochten, muziek en dans. Voor bezoekers is het een feestelijk spektakel, maar voor het dorp zelf is het ook een levendige echo van een roerige geschiedenis.
Ook de Cova de l’Or blijft een belangrijk onderdeel van dat historische verhaal. De grot laat zien dat de omgeving van Beniarrés al lang vóór de middeleeuwen betekenis had voor mensen. Samen met de Moorse oorsprong van het dorp, de herbevolking na 1609, de agrarische eeuwen daarna en de komst van het stuwmeer vormt dit een gelaagde geschiedenis. Wie meer over deze streek wil lezen, kan Beniarrés goed verbinden met andere plaatsen in El Comtat, zoals Cocentaina en Muro de Alcoy, waar eveneens veel van het binnenlandse verleden van Alicante zichtbaar is.
Een levend historisch dorp
Het dorp mag klein zijn, maar de verhalen die het in zich draagt, zijn groots. In de stilte van de nauwe steegjes en de warmte van de mensen voel je dat Beniarrés geen museum is, maar een levend boek. De geschiedenis is hier niet opgesloten achter glas, maar loopt mee in het dagelijks leven: in de akkers rond het dorp, in de route naar het stuwmeer, in de namen van plekken, in de feesten en in de manier waarop bewoners hun verleden blijven doorgeven.
Juist daardoor heeft Beniarrés een bijzondere plek binnen de provincie Alicante. Het is geen dorp dat zich opdringt met grote monumenten of drukke toeristische routes, maar een plaats waar de geschiedenis zich langzaam laat lezen. Wie er de tijd voor neemt, ontdekt een dorp dat gevormd is door water, landbouw, geloof, vertrek, terugkeer en veerkracht. Elke periode heeft iets achtergelaten, en samen vormen die lagen het karakter van Beniarrés zoals het vandaag nog altijd voelbaar is.