De Middellandse Zee heeft vrijdag 28 augustus opnieuw voor een opvallend tafereel gezorgd aan de Costa Blanca. Bij Torrevieja en Guardamar del Segura trok het water zich op verschillende plaatsen onverwacht enkele meters terug, waarna uit voorzorg rode vlaggen werden gehesen. Zwemmen werd daarmee tijdelijk verboden vanwege het risico dat het water plotseling opnieuw richting het strand zou komen en daarbij sterke stromingen kon veroorzaken. Ook verder naar het zuiden was het verschijnsel merkbaar. Bij Orihuela Costa en Pilar de la Horadada daalde het zeeniveau eveneens, maar daar bleef het volgens de berichtgeving bij een gele vlag en het advies om bijzonder voorzichtig te zijn. Het gaat om een zogenoemde meteotsunami of rissaga: een snelle schommeling van de zeespiegel die niet door een aardbeving ontstaat, maar door plotselinge veranderingen in de atmosfeer. Het verschijnsel werd deze week al eerder langs verschillende delen van de kust van Alicante waargenomen.
Zee trekt terug bij Torrevieja
Vooral bij Playa del Acequión in Torrevieja was vrijdag goed zichtbaar wat er gebeurde. Het lokale weerproject Proyecto Mastral liet beelden zien waarop de zee zich duidelijk verder had teruggetrokken dan normaal. Het verschijnsel werd ook bij andere stranden van Torrevieja waargenomen. Volgens Proyecto Mastral waren veranderingen in de luchtdruk verantwoordelijk voor de schommelingen van het zeeniveau en kon het water later opnieuw stijgen. Radio Alicante meldde om 17.42 uur dat op de stranden van Torrevieja rode vlaggen waren gehesen. De maatregel was uit voorzorg genomen, omdat juist het terugkeren van het water onverwachte stromingen kan veroorzaken. Voor strandbezoekers blijft daarom altijd de vlag bij de reddingspost leidend, ook wanneer de zee vanaf het zand opvallend rustig lijkt. Meer informatie over de verschillende badplaatsen vind je bij de stranden van Torrevieja.
Guardamar houdt rode vlag
Ook in Guardamar del Segura werd vrijdag gereageerd op de merkwaardige beweging van de zee. Burgemeester José Luis Sáez waarschuwde inwoners en bezoekers nadat het waterniveau langs de kust begon te schommelen. De lokale stranddiensten beschreven de waargenomen bewegingen tot dat moment als relatief klein en meldden geen grote incidenten. Toch bleven de rode vlaggen uit voorzorg hangen. Volgens de strandorganisatie was eerder overwogen om het zwemverbod rond 16.00 uur op te heffen, maar later werd besloten de waarschuwing voorlopig gedurende de rest van vrijdag te handhaven. Dat is belangrijk voor wie juist tegen het einde van een warme zomerdag nog naar zee wil. Een rode vlag betekent dat zwemmen niet is toegestaan, ook wanneer er op dat specifieke moment geen hoge golven zichtbaar zijn. Een overzicht van deze lange kust staat bij de stranden van Guardamar del Segura.
Ook Orihuela Costa merkt verschil
Verder naar het zuiden werd dezelfde daling van het zeeniveau eveneens opgemerkt. Volgens Radio Alicante bleven de stranden van Orihuela Costa en Pilar de la Horadada vrijdagmiddag op geel staan. Dat betekent dat zwemmen niet volledig verboden was, maar wel alleen met extra voorzichtigheid werd aanbevolen. Vooral voor inwoners van Villamartin, Playa Flamenca, La Zenia, Cabo Roig en Campoamor is dat praktisch nieuws. Veel mensen rijden vanuit de urbanisaties voor een paar uur naar het strand en verwachten bij kalm zomerweer vanzelfsprekend een groene vlag. Een meteotsunami kan echter optreden zonder dat er grote brekende golven te zien zijn. Het gaat juist om een snelle verandering van het waterniveau en de stroming. Wie vrijdagavond nog naar zee gaat kan daarom het beste eerst naar de actuele vlag kijken. De verschillende badzones staan beschreven op onze pagina over de stranden van Orihuela Costa.
Wat is een meteotsunami?
De naam meteotsunami klinkt alsof het om dezelfde soort tsunami gaat als na een zware aardbeving onder zee, maar de oorzaak is totaal anders. Een gewone tsunami ontstaat meestal doordat de zeebodem plotseling omhoog of omlaag beweegt en daarmee een enorme hoeveelheid water verplaatst. Bij een meteotsunami begint de beweging juist boven het water. Een snelle verandering van de luchtdruk, een onweersfront, een krachtige buienlijn of een atmosferische golf kan als het ware tegen het zeeoppervlak drukken en daar een lange golf opwekken. De eerste beweging kan klein zijn en op open zee nauwelijks opvallen. Wanneer de snelheid van die atmosferische storing ongeveer overeenkomt met de snelheid waarmee de golf zich door het water voortplant, kan steeds opnieuw energie aan dezelfde golf worden toegevoegd. Daardoor wordt de beweging sterker voordat zij uiteindelijk de kust bereikt.
Luchtdruk zet zee in beweging
Een eenvoudige manier om het verschijnsel voor te stellen is door de atmosfeer als een soort onzichtbare hand boven de zee te zien. Wanneer de luchtdruk op één plek plotseling stijgt, wordt het water daar iets naar beneden gedrukt. Daalt de druk kort daarna sterk, dan kan het zeeniveau juist iets omhoog komen. Normaal zijn zulke veranderingen klein. Het bijzondere bij een meteotsunami is dat een snel voortbewegende drukgolf precies op het juiste tempo over zee trekt en de waterbeweging telkens opnieuw een duwtje geeft. Meteorologen noemen dat resonantie. Een vergelijkbaar effect ontstaat wanneer iemand een schommel steeds op precies het juiste moment aanduwt: iedere afzonderlijke duw is klein, maar samen kunnen ze een veel grotere beweging veroorzaken. Daarom kan een relatief bescheiden atmosferische storing uiteindelijk toch een opvallende stijging of daling van het waterniveau langs de kust veroorzaken.
Vorm kust kan effect versterken
Of een meteotsunami uiteindelijk nauwelijks merkbaar blijft of juist spectaculair wordt, hangt sterk af van de vorm van de kust. Baaien, havens en smalle inhammen kunnen een waterbeweging verder versterken wanneer de natuurlijke trilling van zo'n gebied ongeveer overeenkomt met de binnenkomende golf. Het water begint dan als het ware heen en weer te klotsen. In een brede open zee kan een hoogteverschil van enkele centimeters vrijwel onzichtbaar zijn, terwijl dezelfde hoeveelheid energie in een smalle haven of beschutte baai een veel grotere niveauverandering kan veroorzaken. Daarom kunnen plaatsen die relatief dicht bij elkaar liggen heel verschillende effecten ervaren. In Torrevieja kan het water bijvoorbeeld opvallend ver terugtrekken, terwijl enkele kilometers verder nauwelijks iets zichtbaar is. Ook havens verdienen extra aandacht, omdat snelle niveauveranderingen daar sterke stromingen rond steigers, boten en haveningangen kunnen veroorzaken.
Geen gewone tsunami uit aardbeving
Het belangrijkste verschil met een aardbevingstsunami zit dus in de bron. Bij een klassieke tsunami kan een zeer zware zeebeving een enorme watermassa in beweging brengen en golven veroorzaken die duizenden kilometers over oceanen reizen. Meteotsunami's zijn meestal veel regionaler en worden veroorzaakt door weersystemen. Dat betekent niet dat ze altijd onschuldig zijn. In uitzonderlijke gevallen kan een rissaga het water in een haven binnen korte tijd meer dan een meter laten stijgen of dalen en boten beschadigen. Het bekendste Spaanse voorbeeld is de haven van Ciutadella op Menorca, waar krachtige rissaga's herhaaldelijk grote schade hebben veroorzaakt. Aan de Costa Blanca zijn de verschillen doorgaans kleiner, maar ook enkele tientallen centimeters kunnen bij een vlak strand, smalle haveningang of sterke stroming al duidelijk merkbaar worden voor zwemmers en kleine vaartuigen.
Santa Pola kreeg water terug
Dat zo'n schommeling veel verder kan gaan dan een paar meter extra droog strand, bleek maandag 24 augustus in Santa Pola. Bij Playa Lisa en Gran Playa trok de Middellandse Zee rond 13.30 uur plotseling ongeveer tien meter terug. Voor badgasten zag het er aanvankelijk vooral vreemd uit, maar enkele uren later veranderde het beeld volledig. Rond 16.30 uur keerde het water terug en schoof het op sommige plaatsen ver het strand op. Bij Playa Lisa bereikte het zelfs de omgeving van de woningen en kwam enkele centimeters water op de Avenida Blasco Ibáñez te staan. De Policía Local sloot daar tijdelijk een deel van de weg af. Grote schade of gewonden werden niet gemeld. Wie deze kust beter kent, weet hoe vlak de stranden hier liggen. Meer informatie over Gran Playa en Playa Lisa vind je op onze pagina over de stranden van Santa Pola.
Ook Dénia en Jávea getroffen
Dezelfde meteorologische situatie liet zich begin deze week ook aan de noordelijke Costa Blanca zien. Bij Dénia werd een opvallend snelle beweging van het zeeniveau geregistreerd waarbij het water volgens À Punt in slechts vijf minuten bijna een halve meter daalde. Ook bij Jávea zagen strandbezoekers het water bij onder meer het gebied rond Arenal onverwacht terugtrekken. De regionale weerdienst legde vervolgens uit dat Santa Pola, Dénia en Jávea allemaal met hetzelfde soort atmosferisch verschijnsel te maken hadden. Dat is opmerkelijk omdat de locaties tientallen kilometers uit elkaar liggen en sterk verschillende kustvormen hebben. Juist dat verschil laat zien hoe een meteotsunami werkt. De atmosferische storing kan een groot kustgebied beïnvloeden, terwijl de plaatselijke vorm van stranden, baaien, havens en zeebodem uiteindelijk bepaalt hoeveel van die beweging voor mensen aan de waterlijn zichtbaar wordt.
Waarom terugtrekkend water riskant is
Voor strandbezoekers zit het belangrijkste gevaar niet zozeer in het vreemde beeld van een zee die zich terugtrekt, maar in wat daarna kan gebeuren. Mensen zijn van nature nieuwsgierig en een plotseling blootgevallen stuk zeebodem kan uitnodigen om verder richting het water te lopen. Bij een meteotsunami kan het niveau vervolgens relatief snel opnieuw stijgen. Daarbij kunnen plaatselijk sterke stromingen ontstaan, vooral bij havens, pieren, smalle doorgangen en andere plekken waar het water zich moet verplaatsen. Ook kleine boten kunnen door een snelle niveauverandering plotseling anders aan hun lijnen komen te liggen. Bij een rissaga kan de zee bovendien verschillende keren heen en weer bewegen. Na één stijging of daling hoeft het verschijnsel dus niet voorbij te zijn. Dat verklaart waarom stranddiensten soms langere tijd rood houden, zelfs wanneer het water tussendoor opnieuw kalm lijkt.
Voorspellen blijft bijzonder lastig
Meteotsunami's zijn moeilijker exact te voorspellen dan bijvoorbeeld gewone windgolven of astronomisch getij. Meteorologen kunnen wel zien wanneer atmosferische omstandigheden gunstig zijn voor snelle drukveranderingen, maar dat betekent nog niet dat op ieder strand daadwerkelijk een grote waterbeweging ontstaat. Daarvoor moeten verschillende factoren precies samenvallen: de snelheid en richting van de atmosferische storing, de diepte van het water, de vorm van de zeebodem en de vorm van de kust. Een kleine verandering in één van die factoren kan bepalen of bezoekers nauwelijks iets merken of het water ineens meters verder van de normale waterlijn ligt. Daarom zijn metingen langs de kust en waarnemingen van stranddiensten zo belangrijk. Zodra reddingswerkers een ongebruikelijke beweging zien, kunnen zij lokaal maatregelen nemen zonder te hoeven wachten op een bredere weerswaarschuwing voor de hele kust van Alicante.
Lokale vlag belangrijker dan rustige zee
Opvallend is dat AEMET vrijdagavond voor de kustwateren van Alicante geen algemene officiële kustwaarschuwing had uitstaan die specifiek op deze lokale situatie wees. Dat is niet in tegenspraak met de rode vlaggen. Een algemene maritieme weerswaarschuwing en een besluit van een lokale reddingsdienst zijn twee verschillende zaken. Strandwachten kunnen op basis van waargenomen stromingen, een plotselinge daling van het zeeniveau of andere lokale omstandigheden onmiddellijk besluiten het zwemmen te verbieden. Dat kan gebeuren terwijl de brede weersverwachting voor tientallen kilometers kust geen officiële alarmdrempel overschrijdt. Juist vrijdag liet zien waarom de strandvlag ter plaatse zo belangrijk blijft. Een telefoon kan zonnig weer en nauwelijks golfslag aangeven, terwijl een reddingsdienst enkele minuten later door een onverwachte verandering besluit rood te hijsen. Wie rood ziet, moet daarom uit het water blijven totdat het strand officieel opnieuw wordt vrijgegeven.
Ga niet achter terugtrekkende zee aan
Wie zelf ooit ziet dat de Middellandse Zee in enkele minuten opvallend ver terugloopt, doet er verstandig aan niet naar het blootgevallen gebied te wandelen om foto's of video's te maken. Blijf op het gewone droge deel van het strand, houd kinderen dicht bij je en volg onmiddellijk aanwijzingen van strandwachten, Policía Local of Protección Civil. Hetzelfde geldt wanneer het water na een daling opnieuw begint terug te keren. Ga niet in een havenmonding, bij een pier of tussen rotsen staan om het verschijnsel van dichtbij te bekijken. Voor paddleboards, kajaks en kleine boten kan een plotseling veranderende stroming extra lastig zijn. De gebeurtenissen van Santa Pola eerder deze week en van Guardamar en Torrevieja op vrijdag laten zien dat een meteotsunami aan de Costa Blanca geen theoretisch verschijnsel is. Het kan zich midden op een gewone zomerdag voordoen, zonder voorafgaande aardbeving en zonder de enorme golven waarmee het woord tsunami meestal wordt geassocieerd.
Bronnen: Cadena SER Radio Alicante, Onda Cero Elche, À Punt, Proyecto Mastral, AEMET en lokale stranddiensten van Guardamar del Segura en Torrevieja.