De hoop dat de gestolen goudschat van Villena nog volledig en onbeschadigd wordt teruggevonden, heeft maandag 1 september een flinke knauw gekregen. De chef van de afdeling Historisch Erfgoed van de Policía Nacional vreest dat de gouden voorwerpen inmiddels zijn omgesmolten. Dat is nog niet bewezen, maar volgens de gespecialiseerde politie-expert is dit bij professionele museumroven een zeer waarschijnlijk scenario. Voor Villena zou dat het slechtst denkbare nieuws zijn. De beroemde schat bestaat uit duizenden jaren oude gouden kommen, armbanden, flessen en andere voorwerpen uit de Bronstijd en behoort tot de belangrijkste prehistorische goudvondsten van Europa. Zodra zulke stukken worden gesmolten, verdwijnt niet alleen hun herkenbare vorm. Een uniek deel van de geschiedenis van de provincie Alicante zou daarmee voorgoed verloren zijn.
Politie vreest snelle vernietiging
Montserrat de Pedro, hoofd van de Brigada de Patrimonio Histórico van de Policía Nacional, liet weinig ruimte voor optimisme toen zij over de zaak werd ondervraagd. Volgens haar zijn professionele groepen die kostbare gouden museumstukken stelen meestal niet geïnteresseerd in een geheime privéverzameling. Hun doel is doorgaans veel eenvoudiger: zo snel mogelijk geld verdienen en tegelijkertijd voorkomen dat de politie de buit kan terugvinden. Herkenbare archeologische stukken zijn vrijwel onmogelijk normaal te verkopen. Foto's, afmetingen en bijzondere kenmerken worden na een grote museumroof snel internationaal verspreid. Door gouden voorwerpen te smelten verdwijnt juist dat herkenbare uiterlijk. De politie-expert benadrukt dat het om haar professionele inschatting gaat. Er is maandagochtend geen officiële bevestiging dat daadwerkelijk is vastgesteld dat de gestolen stukken uit Villena zijn vernietigd.
Bijna tien kilo prehistorisch goud
De mogelijke schade is nauwelijks in geld uit te drukken. Het volledige Tesoro de Villena bevatte volgens de gemeente bijna tien kilo goud van grote zuiverheid en meer dan zeshonderd gram zilver. De verzameling omvat onder meer elf gouden kommen, tientallen armbanden en verschillende flessen en andere bijzondere voorwerpen. Het Museo de Villena dateert de collectie rond 1000 voor Christus. Daarmee zijn de stukken ongeveer drieduizend jaar oud. Het museum beschrijft de collectie als een van de belangrijkste verzamelingen gouden vaatwerk uit de Europese Bronstijd, vergelijkbaar met de beroemde vondsten uit de koninklijke graven van Mycene in Griekenland. De financiële waarde van het goud is daardoor eigenlijk het minst belangrijke onderdeel. De voorwerpen vertellen iets over vakmanschap, rijkdom, rituelen en maatschappelijke verhoudingen in een periode waarvan nauwelijks geschreven bronnen bestaan.
Omgesmolten goud verliest identiteit
Waarom zou iemand zulke unieke voorwerpen vernietigen? Juist hun bekendheid maakt ze voor criminelen lastig. Een gouden armband uit het Tesoro de Villena kan niet eenvoudig bij een antiquair of veilinghuis worden aangeboden. De stukken zijn uitgebreid gefotografeerd, beschreven en wetenschappelijk onderzocht. Internationale politiediensten kunnen daardoor snel herkennen wanneer een verdwenen voorwerp ergens opduikt. Na het omsmelten blijft daar weinig van over. Het goud kan worden veranderd in een veel minder opvallende vorm en vervolgens mogelijk in kleinere hoeveelheden worden doorverkocht. Daarmee wordt het voor onderzoekers veel moeilijker om vast te stellen waar het materiaal vandaan komt. Voor archeologen is dat een nachtmerrie. Zodra de oorspronkelijke vorm, bewerking en gebruikssporen verdwijnen, gaat informatie verloren die duizenden jaren bewaard is gebleven en nooit opnieuw kan worden gemaakt.
Roof duurde ongeveer acht minuten
De snelheid van de museumroof past volgens deskundigen bij het beeld van een goed voorbereide actie. De daders drongen in de vroege ochtend van donderdag 27 augustus het Museo de Villena binnen en zouden volgens de reconstructie in ongeveer acht minuten hun slag hebben geslagen. Daarbij werd een raam aan de zijkant van het gebouw geforceerd en werden de beveiligde vitrines met de kostbare collectie opengebroken. Onderzoekers bekijken bovendien of kort daarvoor bewust elders in Villena een alarm werd veroorzaakt om de aandacht van de Policía Local af te leiden. Dat laatste wordt nog onderzocht en staat dus niet definitief vast. De korte tijd die de daders nodig hadden, wijst er volgens de eerste bevindingen wel op dat zij goed voorbereid waren en vooraf waarschijnlijk wisten welke stukken zij wilden meenemen en hoe zij het museum snel weer konden verlaten.
Bijzondere armband bleef achter
Toch ging tijdens de vlucht blijkbaar niet alles volgens plan. Volgens de informatie van de Policía Nacional verloren de daders een van de bijzondere voorwerpen uit de collectie. Het gaat om een stuk waarin ijzer is verwerkt dat volgens wetenschappelijk onderzoek afkomstig is van een meteoriet. Dat maakt het Tesoro de Villena nog uitzonderlijker. De gemeente maakte bij de opening van het nieuwe museum al bekend dat onderzoek had aangetoond dat enkele ijzeren onderdelen van de schat met buitenaards materiaal waren gemaakt. Dat zulke materialen duizenden jaren geleden werden verwerkt, maakt de voorwerpen wetenschappelijk bijzonder waardevol. Dat juist een dergelijk stuk tijdens de vlucht werd verloren, versterkt volgens deskundigen de gedachte dat de daders vooral belangstelling hadden voor het goud en veel minder voor de archeologische of historische betekenis van wat zij meenamen.
Geen geheime verzamelaar verwacht
Bij spectaculaire kunstdiefstallen ontstaat al snel het romantische beeld van een rijke verzamelaar die een wereldberoemd kunstwerk laat stelen om het vervolgens jarenlang in een verborgen kamer te bewaren. De gespecialiseerde politie-expert acht dat bij Villena weinig waarschijnlijk. Volgens haar werken veel groepen die gouden voorwerpen uit musea stelen juist vanuit een eenvoudig economisch motief. Goud is interessant omdat het kan worden veranderd en daarna opnieuw kan worden verkocht. Een herkenbare kom of armband van drieduizend jaar oud vormt voor een crimineel juist een risico. Internationale organisaties en politiediensten verspreiden na een roof snel foto's en gegevens, waardoor professionele kunsthandelaren weten dat de stukken gestolen zijn. Hoe sneller de oorspronkelijke vorm verdwijnt, hoe kleiner voor de daders het risico dat iemand de gestolen museumstukken later tijdens een verkoop herkent.
Villena verloor zijn grootste pronkstuk
Voor inwoners van Villena draait de zaak allang niet meer alleen om een financieel verlies. De schat werd in december 1963 gevonden door archeoloog José María Soler en zijn medewerkers en groeide daarna uit tot hét symbool van de stad. Generaties schoolkinderen leerden over de gouden kommen en armbanden, terwijl bezoekers speciaal naar Villena kwamen om de originele voorwerpen te bekijken. Wie het volledige verhaal van de diefstal wil teruglezen vindt dat in Goudschat van Villena geroofd uit museum. Daarin staat ook welke delen van de collectie werden meegenomen en hoe groot de verslagenheid onmiddellijk na de inbraak was. De mogelijkheid dat een groot deel van het goud nu al zijn oorspronkelijke vorm heeft verloren maakt die emotionele klap alleen maar groter.
Beveiliging blijft onderwerp van discussie
Naast het politieonderzoek groeit ook de politieke discussie over de beveiliging van het Museo de Villena. De lokale oppositie wil een gemeentelijke onderzoekscommissie die moet bekijken welke maatregelen rond de schat aanwezig waren en of die voldoende waren. Daarbij worden onder meer vragen gesteld over budgetten voor bewaking en over de beslissing om de originele goudschat in het nieuwe museum tentoon te stellen. Het museum had volgens de beschikbare informatie wel de vereiste beveiligingscontroles doorlopen, maar beschikte 's nachts niet over permanente fysieke bewaking. De zaak kreeg eerder al een opmerkelijke wending doordat een waarschuwing over georganiseerde museumroven Villena pas na de inbraak bereikte. Dat verhaal staat uitgebreid in Europol-waarschuwing kwam dag na goudroof Villena.
Onderzoek naar daders gaat door
De vrees dat het goud mogelijk is omgesmolten betekent niet dat de zoektocht naar de daders wordt opgegeven. Integendeel. Het politieonderzoek richt zich nog altijd op de mensen en voertuigen die rond de roof zijn gezien en op de manier waarop de groep Villena na de inbraak heeft verlaten. Ook wanneer archeologische voorwerpen zijn veranderd of vernietigd, kunnen de verantwoordelijken nog steeds worden opgespoord en vervolgd. Camerabeelden, telefoongegevens, voertuigen, gereedschap en contacten rond de mogelijke verkoop van goud kunnen daarbij belangrijke aanwijzingen opleveren. Voor Villena blijft ondertussen vooral de hoop bestaan dat de inschatting van de politie-expert uiteindelijk te somber blijkt. Wie meer wil begrijpen van de bijzondere geschiedenis achter de gestolen collectie kan verder lezen op Geschiedenis van Villena, waar ook de archeologische betekenis van dit deel van Alicante wordt uitgelegd.
Bronnen: Alicante Plaza, Cadena SER, Policía Nacional, Ayuntamiento de Villena en Museo de Villena.
